निपत्य पादौ प्रतिवन्द्य हृष्टो निवेदयामास हरप्रसादम्
त्याने आनंदाने त्यांच्या पायांवर पडून नमस्कार केला आणि हराची मिळालेली कृपा सांगितली.
क्रौञ्चस्य मृत्युः शरणागतार्थं पापापहं पुण्यविवर्धनं च
कौंचाचा मृत्यू शरण आलेल्याच्या रक्षणासाठी झाला, तो पाप नाहीसा करणारा आणि पुण्य वाढवणारा होता.
स केन वद निर्भिन्नः शरेण दितिजेश्वरः
सांग, दैत्यांचा राजा कोणाच्या बाणाने जखमी झाला?
सूरो ऽसैन्यदमनो बलवान् सुहृत्सु विप्रान्धदीनकृपणेषु समानभावः
तो वीर, रणात कुणीही जिंकू न शकणारा, बलवान, आणि मित्र, ब्राह्मण, गरीब, दीन यांच्यात सारखाच वागणारा होता.
पातालकेतुं निजघान पृष्ठे बाणेन चन्द्रार्धनिभेन वेगात्
पाताळकेतूच्या पाठीवर चंद्रकोरीसारखा वेगवान बाण लागला.
येनासौ पत्रिणा दैत्यं निजघान नृपात्मजः
राजपुत्राने कोणत्या पंख असलेल्या बाणाने त्या दैत्याचा वध केला?
पपातालकेतुस्तपसो ऽस्य विघ्नं करोति मौढ्यात् स समाधिभङ्गम्
पाताळकेतूने अज्ञानामुळे त्याच्या तपश्चर्येत विघ्न आणले आणि त्याचा ध्यानभंग केला.
आकाशमीक्ष्याथ स दीर्घमुष्णं मुमोच निःश्वासमनुत्तमं हि
मग त्याने आकाशाकडे पाहून दीर्घ, उष्ण आणि खोल श्वास सोडला.
असौ तुरङ्गो बलवान् क्रमेत अह्ना सहस्राणि तु योजनानाम्
तो बलवान घोडा एका दिवसात हजारो योजनांचे अंतर पार करू शकत होता.
स्थितस्तपस्येव ततो महर्षिर्दैत्यं समेत्य विशिखैर्नृपजो बिभेद
मग तो महर्षी जणू तप करत उभा राहिला, दैत्याला भेटला आणि राजपुत्राने त्याला बाणांनी भेदले.
वाक् कस्यादेहिनी जाता परं कौतूहलं मम
ही वाणी कुणाकडून आली, हे देहहीन? मला फारच कुतूहल वाटते.
निसृष्टवान् भूवलये तुरङ्गं ऋतध्वजस्यैव सुतार्थमाशु
त्याने ऋतध्वजाच्या कन्येसाठी तो घोडा लवकरच पृथ्वीवर सोडला.
राज्ञः कुवलयाश्वस्य कोर्ऽथो नृपसुतस्य च
राजा कुवलयाश्व आणि राजपुत्राचा हेतू काय आहे?
लावण्यराशिः शशिकान्तितुल्या मदालसा नाम मदालसैव
ती सौंदर्याचा खजिना, चंद्रप्रकाशासारखी तेजस्वी, मदालसा नावाची—खरी मदालसाच आहे.
पातालकेतुस्तु जहार तन्वीं तस्यार्थतः सो ऽश्ववरः प्रदत्तः
पण पाताळकेतूने ती सडपातळ कन्या पळवली; तिच्यासाठी तो उत्तम घोडा दिला गेला.
दृष्टो यथा देवपतिर्महेन्द्रः शच्या तथा राजसुतो मृगाक्ष्या
जशी शचीने देवांचा राजा महेंद्र पाहिला, तशीच राजपुत्राने मृगनयनी कन्येला पाहिले.
हिरण्याक्षसुतो धीमान् किमचेष्टत वै पुनः
हिरण्याक्षाचा बुद्धिमान मुलगा पुढे काय करतो हे सांग.
क्रोधं चक्रे सुदुर्बुद्धिर्देवानां देवसैन्यहा
तो देवांच्या सैन्याचा संहार करणारा, अतिशय दुष्ट मनाचा असुर, प्रचंड रागावला.
निर्जगामाथ पातालाद् विचचार च मेदिनीम
मग तो पाताळातून बाहेर आला आणि पृथ्वीवर सर्वत्र फिरू लागला.
दृष्टा गौरी च गिरिजा सखीमध्ये स्थिताशुभा
त्याने गौरीला, गिरिराजकन्येला, तिच्या सखींच्या मध्ये उभी असलेली, शुभ रूपाची पाहिली.
तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं गिरिराजसुतां वने
वनात, सर्व अंगांनी सुंदर असलेल्या त्या गिरिराजकन्येला पाहून—
कस्येयं चारुसर्वाङ्गी वने चरति सुन्दरी
'ही सर्वांगसुंदर स्त्री कोणाची आहे, जी या वनात फिरते?'
तन्मदीयेन जीवेन क्रियते निष्फलेन किम्
'माझं जीवन जर काहीच फळ देत नसेल, तर त्याचा काय उपयोग?'
अतो धिङ् मम रूपेण किं स्थिरेण प्रयोजनम्
'मग माझ्या या रूपाचं काय करायचं, जर ते व्यर्थच राहिलं?'
यो मामसितकेशां तां योजयेन् मृगलोचनाम्
'जो मला त्या काळ्या केसांच्या, हरिणसारख्या डोळ्यांच्या स्त्रीशी एकत्र करेल—'
पिधाय कर्णो हस्ताभ्यां शिरःकम्पं वचो ऽब्रवीत्
त्याने दोन्ही हातांनी कान झाकले, डोकं हलवत असे शब्द बोलला:
लोकनाथस्य भार्योयं शङ्करस्य त्रिशूलिनः
'ही तर लोकांचा स्वामी, त्रिशूळधारी शंकराची पत्नी आहे.'
भवतः परदारोयं मा निमज्ज रसातले
'ही दुसऱ्याची पत्नी आहे, प्रभो—पाताळात बुडू नकोस!'
शत्रवस्ते प्रकुर्वन्तु परदारावगाहनम्
'दुसऱ्याच्या स्त्रीकडे जाण्याचं पाप शत्रूंनीच करावं.'
दृष्ट्वा सैन्यं विप्रधेनुप्रसक्तं तथ्यं पथ्यं सर्वलोके हितं च
ब्राह्मणांच्या गाईसाठी समर्पित असलेलं, सत्य, हितकारक आणि सर्व जगासाठी कल्याणकारी असं सैन्य पाहून—