യഥാ നരേന്ദ്രപുത്രാണി കനകാഭരണാനി ഹി
രാജകുമാരന്മാർ പൊന്നാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ,
സ്വമിസംലബ്ധസംമാനാ ഭൃത്യാ രാജസുതാനിവ
സ്വാമിയുടെ ആദരമേറ്റു ഭൃത്യന്മാർ രാജകുമാരന്മാരെപ്പോലെ ആകുന്നു.
ഭൃത്വാ വസന്തനൃപതേഃ സംഗ്രാമേ ഽസൃക്പ്ലുതാ ഇവ
വസന്തരാജാവിന്റെ യുദ്ധത്തിൽ രക്തം ചൊരിഞ്ഞവരെപ്പോലെ അവർ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
പുലകാഭിര്വൃതാ യദ്വത് സജ്ജനാഃ സുഹൃദാഗമേ
സുഹൃത്ത് വരുമ്പോൾ സജ്ജനന്മാർക്ക് രോമാഞ്ചം വരുന്നതുപോലെ,
വക്തുകാമാ ഇവാങ്ഗുല്യാ കോ ഽസ്മാകം സദൃശോ നഗഃ
അവരുടെ വിരലുകൾ കൊണ്ട് 'ഞങ്ങളോട് തുല്യമായ പർവതം ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ.
നീലാശോകകചാ ശ്യാമാ വികാസികമലാനനാ
നീലാശോകമരങ്ങളുടെ കേശംപോലുള്ള കറുത്തതും, താമരപൂവുപോലെ വിരിഞ്ഞ മുഖവുമുള്ളവരായിരുന്നു അവർ.
പ്രഫുല്ലകുന്ദദശനാ മഞ്ജരീകരശോഭിതാ
പൂത്ത കുന്ദപ്പൂവുപോലുള്ള പല്ലുകളും, മഞ്ജരികളുടെ ഭംഗിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായവരായിരുന്നു.
പുംസ്കോകിലസ്വനാ ദിവ്യാ അങ്കോലവസനാ ശുഭാ
പുരുഷകോക്കിലങ്ങളുടെ സ്വരമുള്ള ദിവ്യരൂപികളും, അങ്കോളപൂക്കളാൽ നിർമ്മിത വസ്ത്രം ധരിച്ച സുന്ദരികളും.
പ്രാഗ്വംശരസനാ ബ്രഹ്മന് മത്തഹംസഗതിസ്തഥാ
ബ്രാഹ്മണനേ, പൂർവദിശയിലെ വംശപ്പുല്ലുകൊണ്ടുള്ള കട്ടിയുമുള്ളവരും, മദംപിടിച്ച ഹംസംപോലുള്ള നടപ്പുമുള്ളവരുമായിരുന്നു.
വസന്തലക്ഷ്മീഃ സംപ്രാപ്താ ബ൩ഹ്മന് ബദരികാശ്രമേ
ബ്രാഹ്മണനേ, വസന്തലക്ഷ്മി ബദര്യാശ്രമത്തിലെത്തിയിരിക്കുന്നു.
സമീക്ഷ്യ ച ദിശഃ സര്വാസ്തതോ ഽനങ്ഗമപശ്യത
എല്ലാ ദിക്കുകളും നോക്കി, അവിടെ കാമദേവനെ കണ്ടില്ല.
യം ദദര്ശ ജഗന്നാഥോ ദേവോ നാരായണോ ഽവ്യയഃ
ആയാളെയാണ് ലോകനാഥനായ, അക്ഷയനായ നാരായണൻ കണ്ടത്.
സ ശങ്കരേണ സംദഗ്ധോ ഹ്യനങ്ഗത്വമുപാഗതഃ
ശങ്കരൻ കാമദേവനെ ദഹിച്ചപ്പോൾ, അവൻ ശരീരരഹിതനായി.
ദഗ്ധസ്തു കാരണേ കസ്മിന്നേതദ്വ്യാഖ്യാതുമര്ഹസി
എന്തുകൊണ്ടാണ് കാമദേവൻ ദഹിക്കപ്പെട്ടത്? ഇതിന്റെ കാരണം ദയവായി വിശദീകരിക്കണം.
വിനാശ്യ ദക്ഷയജ്ഞം തം വിചചാര ത്രിലോചനഃ
ദക്ഷന്റെ യാഗം നശിപ്പിച്ചശേഷം, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവൻ അങ്ങിങ്ങെ അലഞ്ഞു.
അപത്നീകം തദാസ്ത്രേണ ഉന്മാദേനാഭ്യതാഡയത്
അപ്പോൾ, ആ ആയുധം കൊണ്ട്, ഭാര്യയില്ലാത്തവനെ ഉന്മാദത്തിൽ അടിച്ചു.
വിചചാര തദോന്മത്തഃ കാനനാനി സരാംസി ച
അതിനുശേഷം, ഉന്മാദത്തിൽ അവൻ കാടുകളും തടാകങ്ങളും ചുറ്റി അലഞ്ഞു.
ന ശര്മ ലേഭേ ദേവര്ഷേ ബാണവിദ്ധ ഇവ ദ്വിപഃ
ദൈവമുനിവേ, അമ്പുകൊണ്ടു കുത്തിയാനെപ്പോലെ, അവൻ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തിയില്ല.
നിമഗ്നേ ശങ്കരേ ആപോ ദഗ്ധാഃ കൃഷ്ണാത്വമാഗതാഃ
ശങ്കരൻ ആഴത്തിൽ മുങ്ങിയപ്പോൾ, വെള്ളങ്ങൾ ദഹിക്കപ്പെട്ടു കറുത്തതായി.
ആസ്യന്ദത് പുണ്യതീര്ഥാ സാ കേശപാശമിവാവനേ
ആ പുണ്യനദി ഭൂമിയിൽ ഒരു മുടിയണിയുപോലെ ഒഴുകി.
പുലുനേഷു ച രമ്യേഷു വാപീഷു നലിനീഷു ച
അലങ്കാരമായ മണലിടുക്കളിലും, കുളങ്ങളിലും, താമരക്കുളങ്ങളിലും,
വിചാരന് സ്വേച്ഛയാ നൈവ ശര്മ ലേഭേ മഹേശ്വരഃ
സ്വേച്ഛയാൽ അങ്ങിങ്ങെ അലഞ്ഞിട്ടും, മഹേശ്വരൻ ആശ്വാസം കണ്ടെത്തിയില്ല.
ക്ഷണം ധ്യായതി തന്വങ്ഗീം ദക്ഷകന്യാം മനോരമാമ്
ഒരു നിമിഷം, ശരീരസൗന്ദര്യമുള്ള ദക്ഷകുമാരിയെ ധ്യാനിച്ചു.
സ്വപ്നേ തഥേദം ഗദതി താം ദൃഷ്ട്വാ ദക്ഷകന്യകാമ്
സ്വപ്നത്തിലുപോലും, ദക്ഷന്റെ മകളെ കണ്ടപ്പോൾ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
മുഗ്ധേ ത്വയാ വിരഹിതോ ദഗ്ധോ ഽസ്മി മദനാഗ്നിനാ
"നിഷ്കളങ്കിനിയേ, നിന്നിൽ നിന്ന് വേർപിരിഞ്ഞ്, കാമാഗ്നിയിൽ ഞാൻ ദഹിക്കുന്നു."
പാദപ്രണാമാവനതമഭിഭാഷിതു മര്ഹസി
"നിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വണങ്ങുന്നവനോട് നീ സംസാരിക്കണം."
ആലിങ്ഗ്യസേ ച സതതം കിമര്ഥം നാഭിഭാഷസേ
"എപ്പോഴും നിന്നാൽ അണക്കപ്പെടുമ്പോഴും, നീ എന്തുകൊണ്ട് സംസാരിക്കുന്നില്ല?"
വിശേഷതഃ പതിം ബാലേ നനുപ ത്വമതിനിര്ഘൃണാ
"പ്രിയ ബാലേ, ഭർത്താവിനോട് പ്രത്യേകിച്ച്, നീ അത്യന്തം കഠിനമല്ലേ?"
വിനാ ത്വയാ ന ജീവേയം തദസത്യം ത്വയാ കൃതമ്
നിനക്ക് കൂടാതെ ഞാൻ ജീവിക്കാൻ കഴിയില്ല; നീ ചെയ്തതു സത്യം അല്ല.
നാന്യഥാ നശ്യതേ താപഃ സത്യേനാപി ശപേ പ്രിയേ
ഇല്ലെങ്കിൽ ഈ വേദന ഒരിക്കലും മാറില്ല; സത്യമായി ഞാൻ നിന്നോട് സത്യം പറയുന്നു, പ്രിയേ.