યા વૃત્તા મલયે પૂર્વં કોશકારસુતસ્ય તુ
મલય પર્વત પર પહેલાં જે વર્તન કોશકારના પુત્રનું થયું હતું—
કથાં પૌરાણિકીં પુણ્યાં મહાકૌતૂહલં હિ મે
મને એ પૌરાણિક, પુણ્યમય કથાની મોટી જિજ્ઞાસા છે.
પૂર્વાભ્યાસનિબદ્ધાં હિ સત્યાં ભૃગુકુલોદ્વહ
હા, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, એ અગાઉના અભ્યાસથી બંધાયેલું અને સાચું છે.
કોશકાર ઇતિ ખ્યાત આસીદ્ બ્રહ્મંસ્તપોરતઃ
કોશકાર નામે એક બ્રાહ્મણ હતો, જે તપમાં લાગેલો હતો.
સતી વાત્સ્યાયનસુતા ધર્મશીલા પતિવ્રતા
એની પત્ની, વાત્સ્યાયનની પુત્રી, ધર્મનિષ્ઠ અને પતિવ્રતા હતી.
મૂકવન્નાલપતિ સ ન ચ પશ્યતિ ચાન્ધવત્
એ મૌન માણસ જેવું બોલે છે અને અંધ જેવું જુએ છે.
મન્યમાના ગૃહદ્વારિ ષષ્ઠે ઽહનિ સમુત્સૃજત્
આવી રીતે વિચારીને, છઠ્ઠા દિવસે તેણીએ બાળકને ઘરનાં બારણે છોડી દીધો.
સ્વં શિશું કૃશમાદાય સૂર્પાક્ષી નામ નામતઃ
પોતાના દુર્બળ બાળકને લઈને, સૂર્પાક્ષી નામની સ્ત્રીએ,
તમાદાય જગામાથ ભોક્તું શાલોદરે ગિરૌ
તે બાળકને લઈને, શાલોદર નામના પર્વત પર ખાવા માટે ગઈ.
નેત્રહીનઃ પ્રત્યુવાચ કિમાનીતસ્ત્વયા પ્રિયે
જેણે આંખો નહોતી, એણે પૂછ્યું: 'પ્રિયે, તું શું લાવી છે?''
કોશકારદ્વિજગૃહે તસ્યાનીતઃ પ્રભો સુતઃ
'કોશકાર બ્રાહ્મણનો દીકરો લાવ્યો છે, પ્રભુ.'
મહાજ્ઞાની દ્વિજેન્દ્રો ઽસૌ તતઃ શપ્સ્યતિ કોપિતઃ
'એ મહાન જ્ઞાનવાં બ્રાહ્મણ છે; જો ગુસ્સે થશે તો શાપ આપશે.'
અન્યસ્ય કસ્યચિત્ પુત્રં શીઘ્રમાનય સુન્દરિ
'સુંદરિ, તું ઝડપથી બીજાના કોઈ બાળકને લાવી દે.'
સમાજગામ ત્વરિતા સમુત્પત્ય વિહાયસમ્
એ ત્વરિત રીતે ઊડીને આકાશમાં જઈ પહોંચી.
રુરોદ સુસ્વરં બ્રહ્મન્ પ્રક્ષિપ્યાઙ્ગુષ્ઠમાનને
એણે સ્પષ્ટ અવાજે રડવું શરૂ કર્યું, બ્રાહ્મણ, અને અંગૂઠો મોઢા પર મૂકી દીધો.
પશ્ય સ્વયં મુનિશ્રેષ્ઠ સશબ્દસ્તનયસ્તવ
'મુનિશ્રેષ્ઠ, તું જાતે જ જો, તારો દીકરો અવાજ કરી રહ્યો છે.'
સ ચાપિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ સમપશ્યત તં શિશુમ્
અને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે એ બાળકને જોઈ લીધું.
તતો વિહસ્ય પ્રોવાચ કોશકારો નિજાં પ્રિયામ્
પછી, સ્મિત કરીને કોશકારએ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું:
કો ઽપ્યટસ્માકં છલયિતું સુરૂપી ભુવિ સંસ્થિતઃ
'કોઈ સુંદર માણસ આપણને છેતરવા માટે ધરતી પર આવ્યો છે.'
બબન્ધોલ્લિખ્ય વસુધાં સકુશેનાથ પાણિના
એણે કુશ ઘાસ અને પોતાના હાથથી જમીન પર નિશાન કરી બાળકને બાંધી દીધો.
અન્તર્ધાનગતા ભૂમૌ ચિક્ષેપ ગૃહદૂરતઃ
જ્યારે એ સ્ત્રી અદૃશ્ય થઈ ગઈ, ત્યારે એણે બાળકને ઘરથી દૂર જમીન પર ફેંકી દીધો.
સા ચાભ્યેત્ય ગ્રહીતું સ્વં નાશકદ્ રાક્ષસી સુતમ્
પણ જ્યારે રાક્ષસી પોતાનો દીકરો પકડવા આવી, ત્યારે એ પકડી શકી નહીં.
કથયામાસા યદ્ વૃત્તં સ્વદ્વિજાત્મજહીરિણમ્
એણે જે બન્યું હતું—બ્રાહ્મણના દીકરાને લઈ જવાનું—તે બધું કહી સંભળાવ્યું.
સ રાભસશિશુર્બ્રહ્મન્ ભાર્યાયૈ વિનિવેદિતઃ
એ રાક્ષસ બાળક, બ્રાહ્મણ, પોતાની પત્નીને કહી સંભળાવ્યો.
દધ્ના સંયોજિતો ઽત્યર્થં ક્ષીરેણેક્ષુરસેન ચ
તેને દહીં, દુધ અને ઈખુના રસ સાથે સારી રીતે મિક્સ કરવામાં આવ્યો હતો.
પિત્રા ચ કૃતનામાનૌ નિશાકરદિવાકરૌ
પિતાએ તેમને નામ આપ્યાં: નિશાકર અને દિવાકર.
તયોશ્ચકાર વિપ્રો ઽસૌ વ્રતબન્ધક્રિયાં ક્રમાત્
પંડિતે બંનેનું ક્રમશઃ ઉપનયન સંસ્કાર કર્યું.
નિશાકરો જડતયા ન પપાઠેતિ નઃ શ્રુતમ્
નિશાકર બૌદ્ધિક મંદતાને કારણે પાઠ બોલી શક્યો નહીં, એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
પર્યનિન્દંસ્તથા યે ચ જના મલયવાસિનઃ
અને મલય દેશના લોકો એના માટે કોઈ નિંદા કરતા નહોતા.
મહાશિલાં ચોપરિ વૈ પિધાનમવરોપયત્
તેને ઉપર મોટી પથ્થર મૂકીને ઢાંકણું બનાવી દીધું.