તસ્યાં ચલત્યાં મકરાલયામી ઉદ્વૃત્તવેલા દિતિજાદ્ય જાતાઃ
જ્યારે મકરનું નિવાસસ્થાન એવા સાગરમાં ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે દિતિના પુત્રો ઉંચી લહેરો સાથે જન્મે છે.
ધર્મં સત્યં ચ પથ્યં ચ સર્વોત્સાહસમીરિતમ્
ધર્મ, સત્ય અને યોગ્યતા—આ બધું પુરા પ્રયત્નથી વ્યક્ત થાય છે.
કિં વા વાચ્યં મુરારેર્નિજહિતમથવા તદ્ધિતં વા પ્રયુઢઞ્જે તથ્યં પથ્યંપ્રિયભોમમ વદશુભદન્તત્કરિષ્યે ન ચાન્યત્
મુરારીના કલ્યાણ માટે કે પોતાના માટે જે સાચું, યોગ્ય અને મને પ્રિય હોય, એ જ બોલવું જોઈએ; હું એ જ કરીશ, બીજું કશું નહીં.
વિચિન્ત્ય નારદ પ્રાહ ભૂતભવ્યવિદીશ્વરઃ
વિચાર કરીને, ભૂત, ભવિષ્ય અને દિશાઓ જાણનારા નારદે કહ્યું.
શ્રુતિપ્રમાણં મખભોજિનો બહિઃ સુરાસ્તદર્થં હરિર્ અભ્યુપૈતિ
શાસ્ત્રનો આધાર યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર દેવતાઓની બહાર છે; એ માટે હરિ આવે છે.
કાર્યં ન દેયં હિ વિભો તૃણાગ્રં યદધ્વરે ભૂકનકાદિકં વા
હે પ્રભુ, યજ્ઞમાં જમીન પરનું એક તણું કે સોનાનો કણ પણ આપવો નહીં જોઈએ.
યસ્યોદરે ભૂર્ભુવનાકપાલરસાતલેશા નિવસન્તિ નિત્યશઃ
જેનાં પેટમાં પૃથ્વી, લોકપાલો અને પાતાળ હંમેશા વસે છે.
સમાગતે ઽપ્યયર્થિનિ હીનવૃત્તે જનાર્દને લોકપતૌ કથં તુ
જ્યારે લોકપતિ જનાર્દન નાનકડી માંગ સાથે નીચા રૂપે આવે, ત્યારે એ કેવી રીતે શક્ય છે?
દૃશ્યતે હિ તથા તચ્ચ સત્યં બ્રાહ્મણસત્તમ
હા, એવું જ દેખાય છે અને એ સાચું છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
વાક્કાયમનસાનીહ યોન્યન્તરગતાન્યપિ
અહીં વાણી, કાયાં અને મન—even જે છુપાયેલી ક્રિયાઓ છે—
યા વૃત્તા મલયે પૂર્વં કોશકારસુતસ્ય તુ
મલય પર્વત પર પહેલાં જે વર્તન કોશકારના પુત્રનું થયું હતું—
કથાં પૌરાણિકીં પુણ્યાં મહાકૌતૂહલં હિ મે
મને એ પૌરાણિક, પુણ્યમય કથાની મોટી જિજ્ઞાસા છે.
પૂર્વાભ્યાસનિબદ્ધાં હિ સત્યાં ભૃગુકુલોદ્વહ
હા, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, એ અગાઉના અભ્યાસથી બંધાયેલું અને સાચું છે.
કોશકાર ઇતિ ખ્યાત આસીદ્ બ્રહ્મંસ્તપોરતઃ
કોશકાર નામે એક બ્રાહ્મણ હતો, જે તપમાં લાગેલો હતો.
સતી વાત્સ્યાયનસુતા ધર્મશીલા પતિવ્રતા
એની પત્ની, વાત્સ્યાયનની પુત્રી, ધર્મનિષ્ઠ અને પતિવ્રતા હતી.
મૂકવન્નાલપતિ સ ન ચ પશ્યતિ ચાન્ધવત્
એ મૌન માણસ જેવું બોલે છે અને અંધ જેવું જુએ છે.
મન્યમાના ગૃહદ્વારિ ષષ્ઠે ઽહનિ સમુત્સૃજત્
આવી રીતે વિચારીને, છઠ્ઠા દિવસે તેણીએ બાળકને ઘરનાં બારણે છોડી દીધો.
સ્વં શિશું કૃશમાદાય સૂર્પાક્ષી નામ નામતઃ
પોતાના દુર્બળ બાળકને લઈને, સૂર્પાક્ષી નામની સ્ત્રીએ,
તમાદાય જગામાથ ભોક્તું શાલોદરે ગિરૌ
તે બાળકને લઈને, શાલોદર નામના પર્વત પર ખાવા માટે ગઈ.
નેત્રહીનઃ પ્રત્યુવાચ કિમાનીતસ્ત્વયા પ્રિયે
જેણે આંખો નહોતી, એણે પૂછ્યું: 'પ્રિયે, તું શું લાવી છે?''
કોશકારદ્વિજગૃહે તસ્યાનીતઃ પ્રભો સુતઃ
'કોશકાર બ્રાહ્મણનો દીકરો લાવ્યો છે, પ્રભુ.'
મહાજ્ઞાની દ્વિજેન્દ્રો ઽસૌ તતઃ શપ્સ્યતિ કોપિતઃ
'એ મહાન જ્ઞાનવાં બ્રાહ્મણ છે; જો ગુસ્સે થશે તો શાપ આપશે.'
અન્યસ્ય કસ્યચિત્ પુત્રં શીઘ્રમાનય સુન્દરિ
'સુંદરિ, તું ઝડપથી બીજાના કોઈ બાળકને લાવી દે.'
સમાજગામ ત્વરિતા સમુત્પત્ય વિહાયસમ્
એ ત્વરિત રીતે ઊડીને આકાશમાં જઈ પહોંચી.
રુરોદ સુસ્વરં બ્રહ્મન્ પ્રક્ષિપ્યાઙ્ગુષ્ઠમાનને
એણે સ્પષ્ટ અવાજે રડવું શરૂ કર્યું, બ્રાહ્મણ, અને અંગૂઠો મોઢા પર મૂકી દીધો.
પશ્ય સ્વયં મુનિશ્રેષ્ઠ સશબ્દસ્તનયસ્તવ
'મુનિશ્રેષ્ઠ, તું જાતે જ જો, તારો દીકરો અવાજ કરી રહ્યો છે.'
સ ચાપિ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ સમપશ્યત તં શિશુમ્
અને એ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણે એ બાળકને જોઈ લીધું.
તતો વિહસ્ય પ્રોવાચ કોશકારો નિજાં પ્રિયામ્
પછી, સ્મિત કરીને કોશકારએ પોતાની પ્રિયાને કહ્યું:
કો ઽપ્યટસ્માકં છલયિતું સુરૂપી ભુવિ સંસ્થિતઃ
'કોઈ સુંદર માણસ આપણને છેતરવા માટે ધરતી પર આવ્યો છે.'
બબન્ધોલ્લિખ્ય વસુધાં સકુશેનાથ પાણિના
એણે કુશ ઘાસ અને પોતાના હાથથી જમીન પર નિશાન કરી બાળકને બાંધી દીધો.