ઉત્તિષ્ઠ ગચ્છામિ મહાસુરસ્ય યજ્ઞં સુરાણાં હિ હિતાય વિપ્ર
ઉઠો, હું મહાસુરના યજ્ઞમાં જાઉં છું, કારણ કે દેવોના કલ્યાણ માટે છે, હે બ્રાહ્મણ.
વિલાસલીલાગમનો ગિરીન્દ્રાત્ સ ચાભ્યગચ્છત્ કુરુજાઙ્ગલં હિ
તે પર્વતના રાજાથી રમતાં રમતાં વિદાય લઈને કુરૂજાંગલમાં પહોંચ્યો.
ક્ષુબ્ધાઃ સમુદ્રા દિવિ ઋક્ષમણ્ડલો બભૌ વિપર્યસ્તગતિર્મહર્ષે
સમુદ્રો ઉથલપાથલ થયા, આકાશમાં તારાઓનો વર્તુળ ચમકતો હતો અને તેમનો માર્ગ બગડી ગયો હતો, હે મહર્ષિ.
યથા પ્રદગ્ધો ઽસ્મિ મહેશ્વરેણ કિં માં ન સંધક્ષ્યયતિ વાસુદેવઃ
જેમ મને મહેશ્વરે દાઝાવ્યો, તેમ વાસુદેવ પણ મને કેમ દાઝતો નથી?
ભક્ત્યા દ્વિજેન્દ્રરપિ સંપ્રપાદિતાન્ નૈવ પ્રતીચ્ચન્તિ વિભોર્ભયેન
દ્વિજશ્રેષ્ઠો ભક્તિપૂર્વક જે અર્પણ કરે છે, તે પણ ભગવાન ભયવશ સ્વીકારતા નથી.
પપ્રચ્છોશનસં શુક્રં પ્રણિપત્ય કૃતાઞ્જલિઃ
તે ઉશનાસપુત્ર શુક્ર પાસે ગયો, હાથ જોડીને નમસ્કાર કરી અને પ્રશ્ન કર્યો.
કિમાસુરીયાન્ સુહુતાનપીહ ભાગાન્ ન ગૃહ્ણન્તિ હુતાશનાશ્ચ
અહીં અસુરો માટે યોગ્ય રીતે અર્પણ કરેલા ભાગો પણ અગ્નિ સ્વીકારતા કેમ નથી?
દિશઃ કિમર્થં તમસા પરિપ્લુતા દોષેણ કસ્યાદ્ય વદસ્વ મે ગુરો
દિશાઓ અંધકારથી કેમ ઘેરી ગઈ છે? આજે કહો, ગુરુદેવ, આ કોની ભૂલ છે?
અથ જ્ઞાત્વા કારણં ચ બલિં વચનમબ્રવીત્
પછી કારણ સમજીને બલિએ આ રીતે કહ્યું.
હુતાશના મન્ત્રહુતાનપીહ નૂનં સમાગચ્છતિ વાસુદેવઃ
જ્યાં યજ્ઞમાં અગ્નિમાં મંત્રોચ્ચારથી આહુતિ આપવામાં આવે છે, ત્યાં વાસુદેવ પોતે આવતાં હોય છે.
તસ્યાં ચલત્યાં મકરાલયામી ઉદ્વૃત્તવેલા દિતિજાદ્ય જાતાઃ
જ્યારે મકરનું નિવાસસ્થાન એવા સાગરમાં ઉથલપાથલ થાય છે, ત્યારે દિતિના પુત્રો ઉંચી લહેરો સાથે જન્મે છે.
ધર્મં સત્યં ચ પથ્યં ચ સર્વોત્સાહસમીરિતમ્
ધર્મ, સત્ય અને યોગ્યતા—આ બધું પુરા પ્રયત્નથી વ્યક્ત થાય છે.
કિં વા વાચ્યં મુરારેર્નિજહિતમથવા તદ્ધિતં વા પ્રયુઢઞ્જે તથ્યં પથ્યંપ્રિયભોમમ વદશુભદન્તત્કરિષ્યે ન ચાન્યત્
મુરારીના કલ્યાણ માટે કે પોતાના માટે જે સાચું, યોગ્ય અને મને પ્રિય હોય, એ જ બોલવું જોઈએ; હું એ જ કરીશ, બીજું કશું નહીં.
વિચિન્ત્ય નારદ પ્રાહ ભૂતભવ્યવિદીશ્વરઃ
વિચાર કરીને, ભૂત, ભવિષ્ય અને દિશાઓ જાણનારા નારદે કહ્યું.
શ્રુતિપ્રમાણં મખભોજિનો બહિઃ સુરાસ્તદર્થં હરિર્ અભ્યુપૈતિ
શાસ્ત્રનો આધાર યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર દેવતાઓની બહાર છે; એ માટે હરિ આવે છે.
કાર્યં ન દેયં હિ વિભો તૃણાગ્રં યદધ્વરે ભૂકનકાદિકં વા
હે પ્રભુ, યજ્ઞમાં જમીન પરનું એક તણું કે સોનાનો કણ પણ આપવો નહીં જોઈએ.
યસ્યોદરે ભૂર્ભુવનાકપાલરસાતલેશા નિવસન્તિ નિત્યશઃ
જેનાં પેટમાં પૃથ્વી, લોકપાલો અને પાતાળ હંમેશા વસે છે.
સમાગતે ઽપ્યયર્થિનિ હીનવૃત્તે જનાર્દને લોકપતૌ કથં તુ
જ્યારે લોકપતિ જનાર્દન નાનકડી માંગ સાથે નીચા રૂપે આવે, ત્યારે એ કેવી રીતે શક્ય છે?
દૃશ્યતે હિ તથા તચ્ચ સત્યં બ્રાહ્મણસત્તમ
હા, એવું જ દેખાય છે અને એ સાચું છે, હે શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણ.
વાક્કાયમનસાનીહ યોન્યન્તરગતાન્યપિ
અહીં વાણી, કાયાં અને મન—even જે છુપાયેલી ક્રિયાઓ છે—
યા વૃત્તા મલયે પૂર્વં કોશકારસુતસ્ય તુ
મલય પર્વત પર પહેલાં જે વર્તન કોશકારના પુત્રનું થયું હતું—
કથાં પૌરાણિકીં પુણ્યાં મહાકૌતૂહલં હિ મે
મને એ પૌરાણિક, પુણ્યમય કથાની મોટી જિજ્ઞાસા છે.
પૂર્વાભ્યાસનિબદ્ધાં હિ સત્યાં ભૃગુકુલોદ્વહ
હા, હે ભૃગુકુળના શ્રેષ્ઠ, એ અગાઉના અભ્યાસથી બંધાયેલું અને સાચું છે.
કોશકાર ઇતિ ખ્યાત આસીદ્ બ્રહ્મંસ્તપોરતઃ
કોશકાર નામે એક બ્રાહ્મણ હતો, જે તપમાં લાગેલો હતો.
સતી વાત્સ્યાયનસુતા ધર્મશીલા પતિવ્રતા
એની પત્ની, વાત્સ્યાયનની પુત્રી, ધર્મનિષ્ઠ અને પતિવ્રતા હતી.
મૂકવન્નાલપતિ સ ન ચ પશ્યતિ ચાન્ધવત્
એ મૌન માણસ જેવું બોલે છે અને અંધ જેવું જુએ છે.
મન્યમાના ગૃહદ્વારિ ષષ્ઠે ઽહનિ સમુત્સૃજત્
આવી રીતે વિચારીને, છઠ્ઠા દિવસે તેણીએ બાળકને ઘરનાં બારણે છોડી દીધો.
સ્વં શિશું કૃશમાદાય સૂર્પાક્ષી નામ નામતઃ
પોતાના દુર્બળ બાળકને લઈને, સૂર્પાક્ષી નામની સ્ત્રીએ,
તમાદાય જગામાથ ભોક્તું શાલોદરે ગિરૌ
તે બાળકને લઈને, શાલોદર નામના પર્વત પર ખાવા માટે ગઈ.
નેત્રહીનઃ પ્રત્યુવાચ કિમાનીતસ્ત્વયા પ્રિયે
જેણે આંખો નહોતી, એણે પૂછ્યું: 'પ્રિયે, તું શું લાવી છે?''