સૌમ્યાર્દ્ધ વૃષનામેદં વદનં પરિકીર્તિતમ્
ચંદ્રદેવના અધિકારવાળી વૃષભ રાશિને તેમના મોઢું ગણવામાં આવે છે.
મિથુનં ભુજયોસ્તદસ્ય ગગનસ્થસ્ય શૂલિનઃ
મિથુન રાશિને આકાશમાં ઊભેલા ત્રિશૂલધારી ભગવાનના હાથ કહેવામાં આવે છે.
સૂર્યક્ષેત્રં વિભોર્બ્રહ્મન્ હૃદયં પરિગીયતે
સૂર્યનું ક્ષેત્ર, હે બ્રાહ્મણ, મહાન ભગવાનનું હૃદય ગણાય છે.
સોમપુત્રસ્ય સદ્મૈતદ્ દ્વિતીયં જઠરં વિભોઃ
ચંદ્રપુત્રનું ઘર બીજું છે, જે ભગવાનનું પેટ કહેવાય છે.
દ્વિતીયં સુક્રસદનં તુલા નાભિરુદાહૃતા
શુક્રનું બીજું ઘર તુલા રાશિ છે, જેને નાભિ કહેવામાં આવે છે.
દ્વિતીયં વૃશ્ચિકો રાશિર્મેઢ્રં કાલસવરૂપિણઃ
બીજી રાશિ, વૃશ્ચિક, સમયરૂપ ભગવાનના અંગે મેદ્ર કહેવામાં આવે છે.
ઊરુયુગલમીશસ્ય અમરર્ષે પ્રગીયતે
હે અમર ઋષિ, ભગવાનના બંને જાંઘોનું વર્ણન આવું કરવામાં આવ્યું છે.
ધનિષ્ઠાર્ધં શતભિષા જાનુની પરમેષ્ઠિનઃ
ધનિષ્ઠાનો અડધો ભાગ અને શતભિષ રાશિ પરમેશ્વરનાં ઘૂંટણ ગણાય છે.
સૌરેઃ સદ્માપરમિદં કુમ્ભો જઙ્ઘે ચ વિશ્રતે
શનિનું મુખ્ય ઘર કુંભ રાશિ છે, જેને પગની પિંડળી ગણવામાં આવે છે.
દ્વિતીયં જીવસદનં મીનસ્તુ ચરણાવુભૌ
ગુરુનું બીજું ઘર મીન રાશિ છે, જેને બંને પગ કહેવાય છે.
વિદ્ધશ્ચાસૌ વેદનાબુદ્ધિમુક્તઃ ખે સંતસ્થૌ તારકાભિશ્ચિતાઙ્ગઃ
વેદના અને વિચારથી મુક્ત થઈ, તારા વડે શોભિત શરીર સાથે, તે આકાશમાં ઊભો રહ્યો.
તેષાં વિશેષતો બ્રૂહિ લક્ષણાનિ સ્વરૂપતઃ
હવે તમે તેમના લક્ષણો અને સાચા સ્વરૂપને વિગતે કહો.
યાદૃશા યત્ર સંચારા યસ્મિન્ સ્થાને વસન્તિ ચ
તેઓ કેવી રીતે ચાલે છે અને કયા સ્થાન પર રહે છે, એ જણાવો.
સંચારસ્થાનમેવાસ્ય ધાન્યરત્નાકરાદિષુ
તેમના ગતિસ્થાન ધાન્ય, રત્ન અને એવાં અન્ય વસ્તુઓમાં છે.
નિત્યં ચરતિ ફુલ્લેષુ સરસાં પુલિનેષુ ચ
સદા ખીલેલા ફૂલોમાં અને સરોવરનાં કિનારે તે ફરતો રહે છે.
તસ્યાધિવાસભૂમિત્તુ કુષીવલધરાશ્રયઃ
પૃથ્વી એનું નિવાસસ્થાન છે અને ખેતરો એનું આશ્રય છે.
વીણાવાદ્યધૃઙ્ મિથુનં ગીતનર્તકશિલ્પિષુ
વીણા વગાડવામાં nipુણ એવા જોડી, ગાયક, નૃત્યકાર અને કળાકારોમાં છે.
મિથુનં નામ વિખ્યાતં રાશિર્દ્વેધાત્મકઃ સ્થિતઃ
આ જોડી નામથી પ્રસિદ્ધ છે અને એ રાશિ બે સ્વરૂપે સ્થિર છે.
કેદારવાપીપુલિને વિવિક્તાવનિરેવ ચ
ખેતરોમાં, તળાવોમાં અને એકાંતવાળી નદીકાંઠે પણ રહે છે.
વસતે વ્યાધપલ્લીષુ ગહ્વરેષુ ગુહાસુ ચ
શિકારીઓના ગામોમાં, પહાડની ગુફાઓમાં અને કંદરાઓમાં વસે છે.
ચરતે સ્ત્રીરતિસ્થાને વસતે નડ્વલેષુ ચ
સ્ત્રીઓની રમણસ્થળીઓમાં ફરતો અને નડવાળમાં વસે છે.
નગરાધ્વાનશાલાસુ વસતે તત્ર નારદ
હે નારદ, શહેરના રસ્તાઓ અને સરાયોમાં પણ એ વસે છે.
વિષગોમયકીટાદિપાષાણાદિષુ સંસ્થિતઃ
વિષ, ગોમય, જીવજંતુ અને પથ્થરોમાં પણ એ જોવા મળે છે.
વાજિશૂરાસ્ત્રવિદ્વીરઃ સ્થાયી ગજરથાદિષુ
ઘોડા અને શસ્ત્રોમાં કુશળ, હાથી, રથ વગેરેમાં સ્થિર એવા વીર છે.
મકરો ઽસૌ નદીચારી વસતે ચ મહોદધૌ
મકર નદીઓમાં ફરતો અને મહાસાગરમાં વસે છે.
દ્યૂતશાલાચરઃ કુમ્ભઃ સ્થાયી શૌણ્ડિકસદ્મસુ
કુંભ જુગારગૃહોમાં જાય છે અને શરાબ વેચનારના ઘરમાં રહે છે.
વસતે પુણ્યદેશેષુ દેવબ્રાહ્નણસદ્મસુ
પવિત્ર સ્થળોએ, દેવ અને બ્રાહ્મણોના ઘરમાં એ વસે છે.
ન કસ્યચિત્ ત્વયાખ્યેયં ગુહ્યમેતત્પુરાતનમ્
આ પ્રાચીન ગુપ્ત વાત તું કોઈને પણ કહેવી નહીં.
પુણ્યં પુરાણં પરમં પવિત્રમાખ્યાતવાન્પાપહરં શિવં ચ
હું આ પ્રાચીન, શ્રેષ્ઠ અને પવિત્ર, પાપ નાશક અને કલ્યાણકારી કથા કહી છે.
દાક્ષાયાણી તસ્ય ભાર્યા તસ્યામજનયત્સુતાન્
દક્ષાયણી તેની પત્ની હતી અને તેણે તેને પુત્રો આપ્યા.