વાક્ કસ્યાદેહિની જાતા પરં કૌતૂહલં મમ
આ વાણી કોની પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ? હે દેહરહિત, મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
નિસૃષ્ટવાન્ ભૂવલયે તુરઙ્ગં ઋતધ્વજસ્યૈવ સુતાર્થમાશુ
ઋતધ્વજની પુત્રી માટે તેણે ઝડપથી ઘોડો ધરતી પર છોડ્યો.
રાજ્ઞઃ કુવલયાશ્વસ્ય કોર્ઽથો નૃપસુતસ્ય ચ
રાજા કુવલયાશ્વ અને રાજકુમારનો શું હેતુ છે?
લાવણ્યરાશિઃ શશિકાન્તિતુલ્યા મદાલસા નામ મદાલસૈવ
તે સૌંદર્યની ખજાનાં છે, ચાંદની જેવી તેજસ્વી છે, નામ મદાલસા—સાચે મદાલસાજ છે.
પાતાલકેતુસ્તુ જહાર તન્વીં તસ્યાર્થતઃ સો ઽશ્વવરઃ પ્રદત્તઃ
પણ પાતાળકેતુએ એ સળંગ કન્યાને અપહરણ કરી; તેના માટે એ ઉત્તમ ઘોડો અપાયો હતો.
દૃષ્ટો યથા દેવપતિર્મહેન્દ્રઃ શચ્યા તથા રાજસુતો મૃગાક્ષ્યા
જેમ શચીએ દેવોના રાજા મહેન્દ્રને જોયા, તેમ રાજકુમારે મૃગનેત્રા કન્યાને જોયા.
હિરણ્યાક્ષસુતો ધીમાન્ કિમચેષ્ટત વૈ પુનઃ
હિરણ્યાક્ષનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર પછી શું કર્યુ?
ક્રોધં ચક્રે સુદુર્બુદ્ધિર્દેવાનાં દેવસૈન્યહા
દેવતાઓની સેના નાશ કરનાર એ અત્યંત દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો ક્રોધથી ભરાયો.
નિર્જગામાથ પાતાલાદ્ વિચચાર ચ મેદિનીમ
પછી તે પાતાળમાંથી બહાર આવ્યો અને પૃથ્વી પર ફરવા લાગ્યો.
દૃષ્ટા ગૌરી ચ ગિરિજા સખીમધ્યે સ્થિતાશુભા
તેણે ગૌરીને, ગિરિરાજની પુત્રીને, તેના સખીઓ વચ્ચે સુંદર રૂપે ઉભેલી જોઈ.
તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં ગિરિરાજસુતાં વને
વનમાં, દરેક અંગે મનોહર એવી ગિરિરાજકન્યાને જોઈને—
કસ્યેયં ચારુસર્વાઙ્ગી વને ચરતિ સુન્દરી
'આ વનમાં ફરતી સુંદર, દરેક અંગે આકર્ષક સ્ત્રી કોણની છે?'
તન્મદીયેન જીવેન ક્રિયતે નિષ્ફલેન કિમ્
'મારું જીવન જો વ્યર્થ જાય તો તેનો શું લાભ?'
અતો ધિઙ્ મમ રૂપેણ કિં સ્થિરેણ પ્રયોજનમ્
'મારા રૂપનું પણ શું કામ, જો તે નિષ્ફળ રહે તો શરમ છે.'
યો મામસિતકેશાં તાં યોજયેન્ મૃગલોચનામ્
'જે મને એ કાળી વાળવાળી, હરણ જેવી આંખવાળી સ્ત્રી સાથે મિલાવશે—'
પિધાય કર્ણો હસ્તાભ્યાં શિરઃકમ્પં વચો ઽબ્રવીત્
કાન પર હાથ મૂકી, માથું હલાવીને તેણે આ શબ્દો કહ્યા:
લોકનાથસ્ય ભાર્યોયં શઙ્કરસ્ય ત્રિશૂલિનઃ
'આ તો લોકનાથ, ત્રિશૂલધારી શંકરની પત્ની છે.'
ભવતઃ પરદારોયં મા નિમજ્જ રસાતલે
'આ પરસ્ત્રી છે, હે પ્રભુ, પાતાળમાં ડૂબીશ નહીં!'
શત્રવસ્તે પ્રકુર્વન્તુ પરદારાવગાહનમ્
'પરસ્ત્રીના સંપર્કનો પાપ તો તમારા દુશ્મનો કરે.'
દૃષ્ટ્વા સૈન્યં વિપ્રધેનુપ્રસક્તં તથ્યં પથ્યં સર્વલોકે હિતં ચ
જ્યારે તેણે બ્રાહ્મણોની ગાય માટે સમર્પિત, સત્ય અને સર્વલોકના હિતમાં રહેલી સેના જોઈ—
વરં ક્લીબૈર્ભાવ્યં ન ચ પરકગલત્રાભિગમનં વરં ભિક્ષાર્થિત્વં ન ચ પરધનાસ્વાદમસકૃત્
'પરસ્ત્રી પાસે જવું કરતાં નિર્બળ રહેવું સારું; પરધનનો સ્વાદ લેતા ભિક્ષા માંગવી વધુ ઉત્તમ છે.'
ઇયં સા શત્રુજનનીત્યેવમુક્ત્વા પ્રદુદ્રુવે
'આ તો શત્રુઓની જનની છે' એમ કહીને તે ભાગી ગયો.
તાન્ રુરોધ બલાન્નન્દી વજ્રોદ્યતકરો ઽવ્યયઃ
નંદીએ, હાથમાં વજ્ર ઊંચકીને, અડગ રહીને તેમને જોરથી અટકાવ્યા.
કુલિશોનાહતાસ્તૂર્ણં જગ્મુર્ભીતા દિશો દશ
વજ્રના ઘા ખાઈ, તેઓ ડરીને દસેય દિશામાં ભાગી ગયા.
પરિઘેણ સમાહત્ય પાતયામાસ નન્દિનમ્
પછી તેણે લાકડીથી નંદીને માર્યો અને તેને જમીન પર પાડી દીધો.
શતરૂપાભવદ્ ગૌરી ભયાત્ તસ્ય દુરાત્મનઃ
તે દુષ્ટના ભયથી શતરૂપા ગૌરી બની ગઈ.
યથા વને મત્તકરી પરિભ્રમન્ કરેણુમધ્યે મદલોલદૃષ્ટિઃ
જેમ જંગલમાં ઉશ્કેરાયેલી હાથીણ પોતાના જૂથમાં મસ્ત નજરે ફરતી હોય છે,
નાત્રાશ્ચર્યં ન પશ્યન્તિ ચત્વારો ઽમી સદૈવ હિ
આમાં કંઈ આશ્ચર્ય નથી; આ ચારેય તો ક્યારેય કંઈ જોતાં જ નથી.
સો ઽપશ્યમાનો ગિરિજાં પશ્યન્નપિ તદાન્ધકઃ
એ સમયે અંધક, ગિરિજાને જોઈને પણ સાચે જોઈ શક્યો નહીં.
તતો દેવ્યા સ દુષ્ટાત્મા શતવર્યા નિરાકૃતઃ
પછી એ દુષ્ટને દેવી, જે સો વીજળી જેવી પ્રખર હતી, તેણે ત્યજી દીધો.