નિપત્ય પાદૌ પ્રતિવન્દ્ય હૃષ્ટો નિવેદયામાસ હરપ્રસાદમ્
પગે પડી, આનંદથી વંદન કરી, તેણે હરાની કૃપા મળ્યાની વાત કહી.
ક્રૌઞ્ચસ્ય મૃત્યુઃ શરણાગતાર્થં પાપાપહં પુણ્યવિવર્ધનં ચ
ક્રૌંચનું મૃત્યુ શરણમાં આવેલા માટે થયું, જે પાપ દૂર કરે છે અને પુણ્ય વધારશે.
સ કેન વદ નિર્ભિન્નઃ શરેણ દિતિજેશ્વરઃ
મને કહો, દૈત્યરાજને કોણે બાણથી ઘાયલ કર્યો હતો?
સૂરો ઽસૈન્યદમનો બલવાન્ સુહૃત્સુ વિપ્રાન્ધદીનકૃપણેષુ સમાનભાવઃ
તે વીર હતો, યુદ્ધમાં અપરાજિત, શક્તિશાળી અને મિત્ર, બ્રાહ્મણ, ગરીબ તથા દુઃખી સૌમાં સમાન ભાવ ધરાવતો હતો.
પાતાલકેતું નિજઘાન પૃષ્ઠે બાણેન ચન્દ્રાર્ધનિભેન વેગાત્
પાતાળકેતુને ચાંદની જેવો તેજસ્વી અને ઝડપી બાણ પાછળથી વાગ્યો.
યેનાસૌ પત્રિણા દૈત્યં નિજઘાન નૃપાત્મજઃ
કયા રાજકુમારે પાંખવાળા બાણથી એ દૈત્યને મારો હતો?
પપાતાલકેતુસ્તપસો ઽસ્ય વિઘ્નં કરોતિ મૌઢ્યાત્ સ સમાધિભઙ્ગમ્
પાતાળકેતુએ અજ્ઞાનતાથી તેની તપશ્ચર્યામાં વિઘ્ન ઊભું કર્યું અને ધ્યાનમાં ખલેલ પહોંચાડ્યો.
આકાશમીક્ષ્યાથ સ દીર્ઘમુષ્ણં મુમોચ નિઃશ્વાસમનુત્તમં હિ
પછી તેણે આકાશ તરફ જોઈને લાંબી, ગરમ અને ઊંડી આહ ભરી.
અસૌ તુરઙ્ગો બલવાન્ ક્રમેત અહ્ના સહસ્રાણિ તુ યોજનાનામ્
એ શક્તિશાળી ઘોડો એક જ દિવસે હજારો યોજન દૂર દોડે શકતો હતો.
સ્થિતસ્તપસ્યેવ તતો મહર્ષિર્દૈત્યં સમેત્ય વિશિખૈર્નૃપજો બિભેદ
પછી મહર્ષિ તપમાં સ્થિર થયેલા જેમ ઊભા રહ્યા, દૈત્યને મળ્યા અને રાજકુમારે તેને બાણોથી ઘાયલ કર્યો.
વાક્ કસ્યાદેહિની જાતા પરં કૌતૂહલં મમ
આ વાણી કોની પાસેથી ઉત્પન્ન થઈ? હે દેહરહિત, મને ખૂબ જ જિજ્ઞાસા છે.
નિસૃષ્ટવાન્ ભૂવલયે તુરઙ્ગં ઋતધ્વજસ્યૈવ સુતાર્થમાશુ
ઋતધ્વજની પુત્રી માટે તેણે ઝડપથી ઘોડો ધરતી પર છોડ્યો.
રાજ્ઞઃ કુવલયાશ્વસ્ય કોર્ઽથો નૃપસુતસ્ય ચ
રાજા કુવલયાશ્વ અને રાજકુમારનો શું હેતુ છે?
લાવણ્યરાશિઃ શશિકાન્તિતુલ્યા મદાલસા નામ મદાલસૈવ
તે સૌંદર્યની ખજાનાં છે, ચાંદની જેવી તેજસ્વી છે, નામ મદાલસા—સાચે મદાલસાજ છે.
પાતાલકેતુસ્તુ જહાર તન્વીં તસ્યાર્થતઃ સો ઽશ્વવરઃ પ્રદત્તઃ
પણ પાતાળકેતુએ એ સળંગ કન્યાને અપહરણ કરી; તેના માટે એ ઉત્તમ ઘોડો અપાયો હતો.
દૃષ્ટો યથા દેવપતિર્મહેન્દ્રઃ શચ્યા તથા રાજસુતો મૃગાક્ષ્યા
જેમ શચીએ દેવોના રાજા મહેન્દ્રને જોયા, તેમ રાજકુમારે મૃગનેત્રા કન્યાને જોયા.
હિરણ્યાક્ષસુતો ધીમાન્ કિમચેષ્ટત વૈ પુનઃ
હિરણ્યાક્ષનો બુદ્ધિશાળી પુત્ર પછી શું કર્યુ?
ક્રોધં ચક્રે સુદુર્બુદ્ધિર્દેવાનાં દેવસૈન્યહા
દેવતાઓની સેના નાશ કરનાર એ અત્યંત દુષ્ટ બુદ્ધિવાળો ક્રોધથી ભરાયો.
નિર્જગામાથ પાતાલાદ્ વિચચાર ચ મેદિનીમ
પછી તે પાતાળમાંથી બહાર આવ્યો અને પૃથ્વી પર ફરવા લાગ્યો.
દૃષ્ટા ગૌરી ચ ગિરિજા સખીમધ્યે સ્થિતાશુભા
તેણે ગૌરીને, ગિરિરાજની પુત્રીને, તેના સખીઓ વચ્ચે સુંદર રૂપે ઉભેલી જોઈ.
તાં દૃષ્ટ્વા ચારુસર્વાઙ્ગીં ગિરિરાજસુતાં વને
વનમાં, દરેક અંગે મનોહર એવી ગિરિરાજકન્યાને જોઈને—
કસ્યેયં ચારુસર્વાઙ્ગી વને ચરતિ સુન્દરી
'આ વનમાં ફરતી સુંદર, દરેક અંગે આકર્ષક સ્ત્રી કોણની છે?'
તન્મદીયેન જીવેન ક્રિયતે નિષ્ફલેન કિમ્
'મારું જીવન જો વ્યર્થ જાય તો તેનો શું લાભ?'
અતો ધિઙ્ મમ રૂપેણ કિં સ્થિરેણ પ્રયોજનમ્
'મારા રૂપનું પણ શું કામ, જો તે નિષ્ફળ રહે તો શરમ છે.'
યો મામસિતકેશાં તાં યોજયેન્ મૃગલોચનામ્
'જે મને એ કાળી વાળવાળી, હરણ જેવી આંખવાળી સ્ત્રી સાથે મિલાવશે—'
પિધાય કર્ણો હસ્તાભ્યાં શિરઃકમ્પં વચો ઽબ્રવીત્
કાન પર હાથ મૂકી, માથું હલાવીને તેણે આ શબ્દો કહ્યા:
લોકનાથસ્ય ભાર્યોયં શઙ્કરસ્ય ત્રિશૂલિનઃ
'આ તો લોકનાથ, ત્રિશૂલધારી શંકરની પત્ની છે.'
ભવતઃ પરદારોયં મા નિમજ્જ રસાતલે
'આ પરસ્ત્રી છે, હે પ્રભુ, પાતાળમાં ડૂબીશ નહીં!'
શત્રવસ્તે પ્રકુર્વન્તુ પરદારાવગાહનમ્
'પરસ્ત્રીના સંપર્કનો પાપ તો તમારા દુશ્મનો કરે.'
દૃષ્ટ્વા સૈન્યં વિપ્રધેનુપ્રસક્તં તથ્યં પથ્યં સર્વલોકે હિતં ચ
જ્યારે તેણે બ્રાહ્મણોની ગાય માટે સમર્પિત, સત્ય અને સર્વલોકના હિતમાં રહેલી સેના જોઈ—