నిమీలితాక్షః సత్త్వస్థో దంతైర్దంతాన్న సంస్పృశేత్ 4.1.41.
కళ్లను అర్ధముగా మూసుకుని, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండాలి; పళ్ళు ఒకదానితో ఒకటి తగలకుండా చూడాలి.
సన్నియమ్యేంద్రియగ్రామం నాతినీచోచ్ఛ్రితాసనః
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆసనం ఎక్కువ ఎత్తుగానో తక్కువ ఎత్తుగానో కాకుండా కూర్చోవాలి.
చలేఽనిలే చలం సర్వం నిశ్చలే తత్ర నిశ్చలమ్
శ్వాస కదిలితే అన్నీ కదులుతాయి; అది నిలిచిపోతే అక్కడ అన్నీ స్థిరంగా ఉంటాయి.
యావద్దేహే స్థితః ప్రాణో జీవితం తావదుచ్యతే
శరీరంలో శ్వాస ఉన్నంతవరకు జీవితం ఉన్నట్టే.
యావద్బద్ధో మరుద్దేహే యావచ్చేతో నిరాశ్రయమ్
శ్వాసను శరీరంలో బంధించి ఉంచినంతకాలం, మనస్సు ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా ఉన్నంతవరకు,
కాలసాధ్వసతోబ్రహ్మా ప్రాణాయామం సదాచరేత్
కాల భయంతో బ్రహ్మ దేవుడు ఎప్పుడూ శ్వాస నియంత్రణను సాధన చేయాలి.
మందో ద్వాదశమాత్రస్తు మాత్రా లఘ్వక్షరా మతా
మెల్లగా తీసుకునే శ్వాసను పన్నెండు ప్రమాణాలతో కొలుస్తారు. ఒక్కో ప్రమాణం చిన్న అక్షరంత ఉంటుంది.
స్వేదం కంపం విషాదం చ జనయేత్క్రమశస్త్వసౌ
ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మొదట చెమట, ఆ తరువాత కంపనం, చివరికి నిరాశ కలుగుతాయి.
విషాదం హి తృతీయేన సిద్ధః ప్రాణోథ యోగినః క్రమేణ సేవ్యమానోసౌ నయతే యత్ర చేచ్ఛతి
మూడవ దశలో నిరాశ కలిగినప్పుడు యోగి పరిపూర్ణతను పొందుతాడు. ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మనసు కోరిన చోటికి చేర్చుతుంది.
హఠాన్నిరుద్ధప్రాణోయం రోమకూపేషు నిఃసరేత్
బలవంతంగా శ్వాసను ఆపితే, అది రోమకూపాల ద్వారా బయటకు వస్తుంది.
తత్ప్రత్యాయయితవ్యోసౌ క్రమేణారణ్యహస్తివత్ 4.1.41.
దీనిని అరణ్యంలోనూ ఏనుగు నడకలా, క్రమంగా గుర్తించాలి.
కరోతి శాస్తృనిర్దేశం న చ తం పరిలంఘయేత్ గృహీతః సేవ్యమానస్తు విశ్రంభముపగచ్ఛతి
ఆచార్యుడు చెప్పిన విధానాన్ని అనుసరించి, దాన్ని అతిక్రమించకుండా సాధన చేస్తే, నమ్మకం కలుగుతుంది.
షట్త్రింశదంగులో హంసః ప్రయాణం కురుతే బహిః
హంస శ్వాస బయటికి ముప్పై ఆరు వేల్ల పొడవు ప్రయాణిస్తుంది.
శుద్ధిమేతి యదా సర్వం నాడీచక్ర మనాకులమ్
అన్ని నాడులు పూర్తిగా శుద్ధి చెంది, ఎలాంటి అశాంతి లేకుండా ఉన్నప్పుడు,
దృఢాసనో యథాశక్తి ప్రాణం చంద్రేణ పూరయేత్
బలంగా కూర్చొని, తన శక్తికి తగినట్టు, చంద్రనాడి ద్వారా శ్వాసను లోపలికి తీసుకోవాలి.
స్రవత్పీయూషధారౌఘం ధ్యాయంశ్చంద్రసమన్వితమ్
చంద్రునితో కూడిన అమృత ప్రవాహాన్ని ధ్యానం చేస్తూ,
రవిణా ప్రాణమాకృష్య పూరయేదౌదరీం దరీమ్
రవి నాడి ద్వారా శ్వాసను లోపలికి లాగి, కడుపు గుహను నింపాలి.
జ్వలజ్వలనపుంజాభం శీలయన్నుష్మగుం హృది
హృదయంలో అగ్ని మంటలా వేడిని సాధన చేస్తూ,
ఇత్థం మాసత్రయాభ్యాసాదుభయాయామసేవనాత్
ఇలా రెండు విధాలైన శ్వాస సాధనను మూడు నెలలు చేస్తే,
యథేష్టం ధారణం వాయోరనలస్య ప్రదీపనమ్
తనకు కావలసినంత కాలం వాయువును నిలిపివుంచడం, అగ్ని ప్రదీపనం లభిస్తాయి.
ప్రాణోదేహగతోవాయురాయామస్తన్నిబంధనమ్ 4.1.41.
శ్వాస, వాయువు శరీరంలో ఉన్నప్పుడు వాటిని నియంత్రించడమే ప్రాణాయామం.
ప్రాణాయామేఽధమే ఘర్మః కంపో భవతి మధ్యమే
ప్రాణాయామం మొదటి దశలో చెమట వస్తుంది; మధ్య దశలో కంపనం కలుగుతుంది.
ప్రాణాయామైర్దహేద్దోషాన్ప్రత్యాహారేణ పాతకమ్
ప్రాణాయామంతో మన లోపాలు కాలిపోతాయి; ఇంద్రియాలను వెనక్కు తీసుకోవడం వల్ల పాపాలు నశిస్తాయి.
సమాధినా లభేన్మోక్షం త్యక్త్వా ధర్మం శుభాశుభమ్
సమాధి ద్వారా, ధర్మమూ, పాపపుణ్యాలూ వదిలి, ముక్తి పొందుతారు.
ప్రాణాయామద్విషట్కేన ప్రత్యాహార ఉదాహృతః
ఆరు విధాల ప్రాణాయామమే ప్రత్యాహారంగా చెప్పబడింది.
భవేదీశ్వరసంగత్యై ధ్యానం ద్వాదశధారణమ్
ధ్యానం పరమేశ్వరునితో ఐక్యానికి; ధారణా పన్నెండు విధాలుగా ఉంటుంది.
సమాధేః పరతో జ్యోతిరనంతం స్వప్రకాశకమ్
సమాధికి మించి, అనంతమైన స్వయంగా ప్రకాశించే జ్యోతి ఉంటుంది.
పవనే వ్యోమసంప్రాప్తే ధ్వనిరుత్పద్యతే మహాన్
శ్వాసం ఆకాశంలోకి చేరినప్పుడు గొప్ప శబ్దం ఉత్పన్నమవుతుంది.
ప్రాణాయామేన యుక్తేన సర్వవ్యాధిక్షయోభవేత్
సరిగ్గా ప్రాణాయామం చేస్తే అన్ని వ్యాధులు పోతాయి.
హిక్కా శ్వాసశ్చ కాసశ్చ శిరః కర్ణాక్షివేదనాః
హిక్కా, ఊపిరి తక్కువవడం, దగ్గు, తల, చెవులు, కళ్ల నొప్పి—