ఆసనం ప్రాణసంరోధః ప్రత్యాహారశ్చ ధారణా
ఆసనం, శ్వాస నియంత్రణ, ఇంద్రియాలను వశపరచడం, మనస్సు ఏకాగ్రత — ఇవన్నీ అవసరం.
ఆసనానీహ తావంతి యావంత్యో జీవయో నయః 4.1.41.
ఇక్కడ ఎంత మంది జీవులు ఉన్నాయో అంతే రకాల ఆసనాలు ఉన్నాయి.
ఏతదభ్యసనాన్నిత్యం వర్ష్మదార్ఢ్యమవాప్నుయాత్
ఇవి నిత్యం సాధన చేస్తే శరీరం దృఢంగా మారుతుంది.
దక్షిణం చరణం న్యస్య వామోరూపరి యోగవిత్
యోగాన్ని తెలిసినవాడు కుడి కాలును ఎడమ తొడపై పెట్టాలి.
కరాభ్యాం ధారయేత్పశ్చాదంగుష్ఠౌ దృఢబంధవిత్
తర్వాత చేతులతో పెద్దవేళ్లను బలంగా పట్టుకుని గట్టిగా బంధించాలి.
అథవా హ్యాసనే యస్మిన్సుఖమస్యోపజాయతే
లేదా, ఎవరికైనా ఎలాంటి ఆసనంలో కూర్చుని సౌకర్యంగా ఉంటే ఆ ఆసనంలో ఉండవచ్చు.
న తోయవహ్నిసామీప్యే న జీర్ణారణ్యగోష్ఠయోః
నీరు లేదా అగ్ని దగ్గర, పాడైన అడవులు లేదా గోశాలలో ఉండకూడదు.
కేశభస్మతుషాంగార కీకసాది ప్రదూషితే
జుట్టు, బూడిద, పొట్టు, బొగ్గు, ఇలా మలినమైన ప్రదేశాల్లో ఉండకూడదు.
సర్వబాధావిరహితే సర్వేంద్రియసుఖావహే
అన్ని ఆటంకాలు లేని, అన్ని ఇంద్రియాలకు సుఖమిచ్చే ప్రదేశంలో ఉండాలి.
నాతితృప్తః క్షుధార్తో న న విణ్మూత్రప్రబాధితః
తినిపోతూ ఉండకూడదు, ఆకలితో ఉండకూడదు, మలమూత్ర బాధతో ఉండకూడదు.
నిమీలితాక్షః సత్త్వస్థో దంతైర్దంతాన్న సంస్పృశేత్ 4.1.41.
కళ్లను అర్ధముగా మూసుకుని, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండాలి; పళ్ళు ఒకదానితో ఒకటి తగలకుండా చూడాలి.
సన్నియమ్యేంద్రియగ్రామం నాతినీచోచ్ఛ్రితాసనః
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆసనం ఎక్కువ ఎత్తుగానో తక్కువ ఎత్తుగానో కాకుండా కూర్చోవాలి.
చలేఽనిలే చలం సర్వం నిశ్చలే తత్ర నిశ్చలమ్
శ్వాస కదిలితే అన్నీ కదులుతాయి; అది నిలిచిపోతే అక్కడ అన్నీ స్థిరంగా ఉంటాయి.
యావద్దేహే స్థితః ప్రాణో జీవితం తావదుచ్యతే
శరీరంలో శ్వాస ఉన్నంతవరకు జీవితం ఉన్నట్టే.
యావద్బద్ధో మరుద్దేహే యావచ్చేతో నిరాశ్రయమ్
శ్వాసను శరీరంలో బంధించి ఉంచినంతకాలం, మనస్సు ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా ఉన్నంతవరకు,
కాలసాధ్వసతోబ్రహ్మా ప్రాణాయామం సదాచరేత్
కాల భయంతో బ్రహ్మ దేవుడు ఎప్పుడూ శ్వాస నియంత్రణను సాధన చేయాలి.
మందో ద్వాదశమాత్రస్తు మాత్రా లఘ్వక్షరా మతా
మెల్లగా తీసుకునే శ్వాసను పన్నెండు ప్రమాణాలతో కొలుస్తారు. ఒక్కో ప్రమాణం చిన్న అక్షరంత ఉంటుంది.
స్వేదం కంపం విషాదం చ జనయేత్క్రమశస్త్వసౌ
ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మొదట చెమట, ఆ తరువాత కంపనం, చివరికి నిరాశ కలుగుతాయి.
విషాదం హి తృతీయేన సిద్ధః ప్రాణోథ యోగినః క్రమేణ సేవ్యమానోసౌ నయతే యత్ర చేచ్ఛతి
మూడవ దశలో నిరాశ కలిగినప్పుడు యోగి పరిపూర్ణతను పొందుతాడు. ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మనసు కోరిన చోటికి చేర్చుతుంది.
హఠాన్నిరుద్ధప్రాణోయం రోమకూపేషు నిఃసరేత్
బలవంతంగా శ్వాసను ఆపితే, అది రోమకూపాల ద్వారా బయటకు వస్తుంది.
తత్ప్రత్యాయయితవ్యోసౌ క్రమేణారణ్యహస్తివత్ 4.1.41.
దీనిని అరణ్యంలోనూ ఏనుగు నడకలా, క్రమంగా గుర్తించాలి.
కరోతి శాస్తృనిర్దేశం న చ తం పరిలంఘయేత్ గృహీతః సేవ్యమానస్తు విశ్రంభముపగచ్ఛతి
ఆచార్యుడు చెప్పిన విధానాన్ని అనుసరించి, దాన్ని అతిక్రమించకుండా సాధన చేస్తే, నమ్మకం కలుగుతుంది.
షట్త్రింశదంగులో హంసః ప్రయాణం కురుతే బహిః
హంస శ్వాస బయటికి ముప్పై ఆరు వేల్ల పొడవు ప్రయాణిస్తుంది.
శుద్ధిమేతి యదా సర్వం నాడీచక్ర మనాకులమ్
అన్ని నాడులు పూర్తిగా శుద్ధి చెంది, ఎలాంటి అశాంతి లేకుండా ఉన్నప్పుడు,
దృఢాసనో యథాశక్తి ప్రాణం చంద్రేణ పూరయేత్
బలంగా కూర్చొని, తన శక్తికి తగినట్టు, చంద్రనాడి ద్వారా శ్వాసను లోపలికి తీసుకోవాలి.
స్రవత్పీయూషధారౌఘం ధ్యాయంశ్చంద్రసమన్వితమ్
చంద్రునితో కూడిన అమృత ప్రవాహాన్ని ధ్యానం చేస్తూ,
రవిణా ప్రాణమాకృష్య పూరయేదౌదరీం దరీమ్
రవి నాడి ద్వారా శ్వాసను లోపలికి లాగి, కడుపు గుహను నింపాలి.
జ్వలజ్వలనపుంజాభం శీలయన్నుష్మగుం హృది
హృదయంలో అగ్ని మంటలా వేడిని సాధన చేస్తూ,
ఇత్థం మాసత్రయాభ్యాసాదుభయాయామసేవనాత్
ఇలా రెండు విధాలైన శ్వాస సాధనను మూడు నెలలు చేస్తే,
యథేష్టం ధారణం వాయోరనలస్య ప్రదీపనమ్
తనకు కావలసినంత కాలం వాయువును నిలిపివుంచడం, అగ్ని ప్రదీపనం లభిస్తాయి.