విషయేంద్రియ సంయోగో యోగ ఇత్యప్యపండితైః
ఇంద్రియాలు విషయాలతో కలవడం యోగమని అజ్ఞానులు అంటారు.
దుర్నివారా మనోవృత్తిర్యావత్సా న నివర్తతే 4.1.41.
మనస్సు ప్రవృత్తి ఆగకపోతే, దాన్ని నియంత్రించడం చాలా కష్టం.
వృత్తిహీనం మనః కృత్వా క్షేత్రజ్ఞే పరమాత్మని
మనస్సును ప్రవృత్తి లేకుండా చేసి, క్షేత్రజ్ఞుడైన పరమాత్మలో నిలిపించాలి.
బహిర్ముఖాని సర్వాణి కృత్వా ఖాన్యంతరాణి వై
బయటకు పోయే అన్ని ఇంద్రియాలను లోపలికి మళ్లించాలి.
సర్వభావవినిర్ముక్తం క్షేత్రజ్ఞం బ్రహ్మణి న్యసేత్
అన్ని భావాల నుండి విముక్తుడైన క్షేత్రజ్ఞుని బ్రహ్మంలో స్థాపించాలి.
యన్నాస్తి సర్వలోకేషు తదస్తీతి విరుధ్యతే
ప్రపంచాలన్నిటిలో లేనిది ఉందని చెప్పడం విరుద్ధంగా ఉంటుంది.
స్వసంవేద్యం హి తద్బ్రహ్మ కుమారీ స్త్రీ సుఖం యథా
బ్రహ్మం అనుభవంతో మాత్రమే తెలిసేది, ఒక కుమార్తె తన ఆనందాన్ని తానే ఎలా తెలుసుకుంటుందో అలా.
నిత్యాభ్యసనశీలస్య స్వసంవేద్యం హి తద్భవేత్
ఎవరైనా ఎప్పుడూ సాధన చేస్తే, అది కూడా స్వయంగా అనుభవించదగినదిగా మారుతుంది.
క్షణమప్యేకముదకం యథా న స్థిరతామియాత్
నీరు ఒక్క క్షణం కూడా స్థిరంగా ఉండదు కదా.
అతోఽనిలం నిరుంధీత చిత్తస్య స్థైర్య హేతవే
అందుకే మనస్సు స్థిరంగా ఉండేందుకు శ్వాసను నియంత్రించాలి.
ఆసనం ప్రాణసంరోధః ప్రత్యాహారశ్చ ధారణా
ఆసనం, శ్వాస నియంత్రణ, ఇంద్రియాలను వశపరచడం, మనస్సు ఏకాగ్రత — ఇవన్నీ అవసరం.
ఆసనానీహ తావంతి యావంత్యో జీవయో నయః 4.1.41.
ఇక్కడ ఎంత మంది జీవులు ఉన్నాయో అంతే రకాల ఆసనాలు ఉన్నాయి.
ఏతదభ్యసనాన్నిత్యం వర్ష్మదార్ఢ్యమవాప్నుయాత్
ఇవి నిత్యం సాధన చేస్తే శరీరం దృఢంగా మారుతుంది.
దక్షిణం చరణం న్యస్య వామోరూపరి యోగవిత్
యోగాన్ని తెలిసినవాడు కుడి కాలును ఎడమ తొడపై పెట్టాలి.
కరాభ్యాం ధారయేత్పశ్చాదంగుష్ఠౌ దృఢబంధవిత్
తర్వాత చేతులతో పెద్దవేళ్లను బలంగా పట్టుకుని గట్టిగా బంధించాలి.
అథవా హ్యాసనే యస్మిన్సుఖమస్యోపజాయతే
లేదా, ఎవరికైనా ఎలాంటి ఆసనంలో కూర్చుని సౌకర్యంగా ఉంటే ఆ ఆసనంలో ఉండవచ్చు.
న తోయవహ్నిసామీప్యే న జీర్ణారణ్యగోష్ఠయోః
నీరు లేదా అగ్ని దగ్గర, పాడైన అడవులు లేదా గోశాలలో ఉండకూడదు.
కేశభస్మతుషాంగార కీకసాది ప్రదూషితే
జుట్టు, బూడిద, పొట్టు, బొగ్గు, ఇలా మలినమైన ప్రదేశాల్లో ఉండకూడదు.
సర్వబాధావిరహితే సర్వేంద్రియసుఖావహే
అన్ని ఆటంకాలు లేని, అన్ని ఇంద్రియాలకు సుఖమిచ్చే ప్రదేశంలో ఉండాలి.
నాతితృప్తః క్షుధార్తో న న విణ్మూత్రప్రబాధితః
తినిపోతూ ఉండకూడదు, ఆకలితో ఉండకూడదు, మలమూత్ర బాధతో ఉండకూడదు.
నిమీలితాక్షః సత్త్వస్థో దంతైర్దంతాన్న సంస్పృశేత్ 4.1.41.
కళ్లను అర్ధముగా మూసుకుని, మనస్సు ప్రశాంతంగా ఉండాలి; పళ్ళు ఒకదానితో ఒకటి తగలకుండా చూడాలి.
సన్నియమ్యేంద్రియగ్రామం నాతినీచోచ్ఛ్రితాసనః
ఇంద్రియాలను నియంత్రించి, ఆసనం ఎక్కువ ఎత్తుగానో తక్కువ ఎత్తుగానో కాకుండా కూర్చోవాలి.
చలేఽనిలే చలం సర్వం నిశ్చలే తత్ర నిశ్చలమ్
శ్వాస కదిలితే అన్నీ కదులుతాయి; అది నిలిచిపోతే అక్కడ అన్నీ స్థిరంగా ఉంటాయి.
యావద్దేహే స్థితః ప్రాణో జీవితం తావదుచ్యతే
శరీరంలో శ్వాస ఉన్నంతవరకు జీవితం ఉన్నట్టే.
యావద్బద్ధో మరుద్దేహే యావచ్చేతో నిరాశ్రయమ్
శ్వాసను శరీరంలో బంధించి ఉంచినంతకాలం, మనస్సు ఎటువంటి ఆధారమూ లేకుండా ఉన్నంతవరకు,
కాలసాధ్వసతోబ్రహ్మా ప్రాణాయామం సదాచరేత్
కాల భయంతో బ్రహ్మ దేవుడు ఎప్పుడూ శ్వాస నియంత్రణను సాధన చేయాలి.
మందో ద్వాదశమాత్రస్తు మాత్రా లఘ్వక్షరా మతా
మెల్లగా తీసుకునే శ్వాసను పన్నెండు ప్రమాణాలతో కొలుస్తారు. ఒక్కో ప్రమాణం చిన్న అక్షరంత ఉంటుంది.
స్వేదం కంపం విషాదం చ జనయేత్క్రమశస్త్వసౌ
ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మొదట చెమట, ఆ తరువాత కంపనం, చివరికి నిరాశ కలుగుతాయి.
విషాదం హి తృతీయేన సిద్ధః ప్రాణోథ యోగినః క్రమేణ సేవ్యమానోసౌ నయతే యత్ర చేచ్ఛతి
మూడవ దశలో నిరాశ కలిగినప్పుడు యోగి పరిపూర్ణతను పొందుతాడు. ఈ సాధనను క్రమంగా చేస్తూ పోతే, మనసు కోరిన చోటికి చేర్చుతుంది.
హఠాన్నిరుద్ధప్రాణోయం రోమకూపేషు నిఃసరేత్
బలవంతంగా శ్వాసను ఆపితే, అది రోమకూపాల ద్వారా బయటకు వస్తుంది.