వ్యానో హృది స్థితో నిత్యం తథా దేహచరోపి చ
వ్యానం ఎప్పుడూ హృదయంలో ఉండి, శరీరమంతా సంచరిస్తుంది.
పాచకో రజకశ్చైవ సాధకాలోచకౌ తథా
పాచకుడు, రాజకుడు, సాధకుడు, ఆలోచకుడు అనే పేర్లతో ఇవి పిలవబడతాయి.
పాచకస్తు పచత్యన్నం నిత్యం పక్వాశయే స్థిత.
పాచకుడు కడుపులో ఉండి, అన్నాన్ని ఎప్పుడూ జీర్ణించేస్తాడు.
సాధకో హృదిసంస్థశ్చ బుద్ధ్యాద్యుత్సాహకారకః
సాధకుడు హృదయంలో ఉండి, బుద్ధి మరియు ఉత్సాహానికి కారణమవుతాడు.
త్వక్సంస్థో భ్రాజకో దేహం భ్రాజయేన్నిర్మలీకృతః
భ్రాజకుడు చర్మంలో ఉండి, శరీరాన్ని ప్రకాశవంతంగా, శుద్ధంగా చేస్తాడు.
ఆలంబకస్తథా దేహే పంచధా సోమ ఉచ్యతే
ఆలంబకుడు శరీరంలో ఉండి, సోమం అయిదు విధాలుగా ఉంటుందని అంటారు.
బోధకో రసనాస్థశ్చ రసానామవబోధకః
బోధకుడు నాలుకలో ఉండి, రుచులను గ్రహించేవాడు.
సర్వసంధిగతశ్చైవ శ్లేష్మణః శ్లేష్మకృత్తథా 1.2.50.
అది అన్ని సంధుల్లో ఉండి, శ్లేష్మాన్ని కలిగించేది, ఉత్పత్తి చేయేది కూడా.
ఏవం వాయ్వగ్నిసోమైశ్చ దేహః సంధారితస్త్వసౌ
ఇలా, వాయువు, అగ్ని, సోమం వల్ల శరీరం నిలబడుతుంది.
పార్థివానీహ జానీహి ఘ్రాణకేశనఖాని చ
ఇక్కడ భూమి తత్వాలను, ముక్కు, జుట్టు, గోళ్ళను తెలుసుకో.
నాభిర్మేదో యకృన్మజ్జా అంత్రమామాశయః శిరా
నాభి, కొవ్వు, కాలేయం, మజ్జ, పేగులు, కడుపు, రక్తనాళాలు—ఇవి అన్నీ శరీరంలో ఉంటాయి.
నేత్రయోర్మడలం శుక్లం కఫాద్భవతి పైతృకమ్
కళ్లలోని తెల్ల వలయం తండ్రి ద్వారా వచ్చే కఫంతో ఏర్పడుతుంది.
పక్ష్మమణ్డలమేకం తు ద్వితీయం చర్మమణ్డలమ్
ఒక వలయం కనురెప్పలు, రెండవది చర్మపు వలయం.
దృఙ్మణ్డలం పంచమం తు నేత్రం స్యాత్పంచమణ్డలమ్
మూడవ వలయం ముదురు వలయం, ఐదవది కంటిపూటే ఐదవ వలయంగా ఉంటుంది.
ఉపాంగో నేత్రపర్యంతో నాసా మూలమపాంగకః
కంటి చివర నుంచి ముక్కు వరకు ఉండే భాగాన్ని బయట మూలమంటారు.
అసృఙ్మాంసమయీ జిహ్వా సర్వేషామేవ దేహినామ్
రక్తం, మాంసంతో出来న జిహ్వ ప్రతి జీవిలో ఉంటుంది.
ఏవమత్ర స్థితే జీవో దేహేఽస్మిన్సప్తసప్తకే
ఇలా, ఏడు ఏడుగా ఏర్పడిన ఈ శరీరంలో ప్రాణుడు ఉంటాడు.
త్వగసృగ్మాంసమిత్యాహుస్త్రికం మాతృసముద్భవమ్ 1.2.50.
చర్మం, రక్తం, మాంసం—ఈ మూడు తల్లిద్వారా ఉద్భవించాయని చెబుతారు.
ఏవం భూతమయం దేహం పంచభూతసముద్భవైః
ఇలా, ఈ శరీరం ఐదు మహాభూతాల నుండి ఏర్పడింది.
తదన్నం పిణ్డకవలైర్గ్రాసైర్భుక్తం చ దేహిభిః
ఆహారం, ముక్కలుగా, ముద్దలుగా జీవులు తింటారు.
సంప్రవిశ్యాన్నమధ్యే తు పృథగన్నపృథగ్జలమ్
ఆ ఆహారంలోకి వేరు ఆహారం, వేరు నీరు ప్రవేశిస్తాయి.
జలస్యాధః స్వయం ప్రాణః స్థిత్వాగ్నిం ధమతే శనైః
నీటి కింద ప్రాణవాయువు ఉండి, మెల్లగా అగ్నిని ఊదుతుంది.
తదన్నముష్ణతోయేన సమంతాత్పచ్యతే పునః
ఆహారం, వేడి నీటితో కలసి మళ్లీ బాగా వండుతుంది.
మలైర్ద్వాదశభిః కిట్టం భిన్నం దేహాద్బహిర్వ్రజేత్
పన్నెండు మలాలతో మలము విడిపోయి శరీరం బయటకు పోతుంది.
రోమకూపాణి చైవ స్యుర్ద్వాదశైతే మలాశ్రయాః
పన్నెండు రోమకూపాలు ఉంటాయి; ఇవే మలానికి నిలయాలు.
తాసాం ముఖేషు తం సూక్ష్మం వ్యానః స్థాపయతే రసమ్
వాటి తలుపుల వద్ద, సూక్ష్మ రసం వ్యాన వాయువు ఉంచుతుంది.
తతః ప్రయాంతి సంపూర్ణాస్తాశ్చ దేహం సమంతతః
అవి నిండిన తర్వాత, శరీరం అంతటా వ్యాపిస్తాయి.
పచ్యతే పచ్యమానస్తు రుధిరత్వం భజేత్పునః 1.2.50.
ఆహారం జీర్ణమవుతూ మళ్లీ రక్తంగా మారుతుంది.
నఖా మజ్జా ఖవైమల్యం శుక్రవృద్ధిః క్రమాద్భవేత్
పొడవైన గోర్లు, ఎముకల మధ్య భాగం నుండి మలినాలు బయటకు పోతాయి. ఆ తరువాత క్రమంగా వీర్యం పెరుగుతుంది.
ఏవమేతద్వినిష్పన్నం శరీరం పుణ్యహేతవే
ఇలా, పుణ్యానికి కారణంగా ఈ శరీరం ఏర్పడుతుంది.