ధర్మమర్థం చ కామం చ మోక్షం చోద్దిశ్య చోచ్యతే ౪౫.
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షం విషయాలను ఉద్దేశించి మాట్లాడతారు.
ధర్మార్థకామమోక్షేషు ప్రతిజ్ఞాయ విశేషతః ౪౫.
ధర్మం, అర్థం, కామం, మోక్షాల విషయంలో ప్రత్యేకంగా ప్రతిజ్ఞ చేసి మాట్లాడతారు.
ఇదం పూర్వమిదం పశ్చాద్వక్తవ్యం యత్క్రమేణ హి ౪౫.
ముందుగా ఇది చెప్పాలి, తరువాత అది చెప్పాలి. ఎందుకంటే, అన్నీ ఒక క్రమంలోనే చెప్పాలి.
దోషాణాం చ గుణానాం చ ప్రమాణం ప్రవిభాగతః ౪౫.
దోషాలు, గుణాలు ఎంతవరకు ఉన్నాయో స్పష్టంగా గుర్తించాలి.
వాక్యజ్ఞేయేషు భిన్నేషు యత్రాభేదః ప్రదృశ్యతే ౪౫.
అర్థం చేసుకోవాల్సిన మాటల్లో వేర్వేరు ఉన్నా, ఎక్కడా తేడా కనిపించకపోతే,
ఇతి వాక్యగుణానాం చ వాగ్దోషాన్ద్వినవ శ్రృణు ౪౫.
ఇప్పుడు మాటలకు ఉన్న గుణాలు, రెండు రకాల దోషాలు ఏమిటో విను.
అశ్లక్ష్ణం చాపి సందిగ్ధం పదాంతే గురు చాక్షరమ్ ౪౫.
కఠినంగా, సందిగ్ధంగా, లేదా పదం చివర బరువైన అక్షరంతో ఉండే మాటలు,
విరుద్ధం యత్త్రివర్గేణ న్యూనం కష్టాతిశబ్దకమ్ ౪౫.
మూడు లక్ష్యాలకు విరుద్ధంగా, తక్కువగా, లేదా చాలా కఠినంగా ఉండే మాటలు,
నిష్కారణం చ వాగ్దోషాన్బుద్ధిజాఞ్ఛృణు త్వం చ యాన్ ౪౫.
ఎటువంటి కారణం లేకుండా, తెలియకపోవడం వల్ల వచ్చే మాటల దోషాలు కూడా విను.
హీనానుక్రోశతో మానాన్న చ వక్ష్యామి కించన ౪౫.
దయ లేకపోవడం వల్లా, గర్వం వల్లా, నేను ఏమీ చెప్పను.
సమమేతి వివక్షాయాం తదా సోఽర్థః ప్రకాశతే ౪౫.
ఇద్దరిలో ఉద్దేశ్యం సమానంగా ఉన్నప్పుడు, అర్థం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.
శ్రోతా చాప్యథ వక్తారం తదా వాక్యం న రోహతి ౪౫.
వినేవాడు కూడా చెప్పేవాడిలానే ఉంటే, ఆ మాట స్థిరంగా నిలవదు.
విశంకా జాయతే తస్మిన్వాక్యం తదపి దోషవత్ ౪౫.
అక్కడ సందేహం కలుగుతుంది; అలాంటి మాట కూడా దోషంతో ఉంటుంది.
సత్యమేవ ప్రభాషేత స వక్తా నేతరో భువి ౪౫.
నిజం మాట్లాడేవాడే నిజమైన వక్త, మిగతావారు కాదు.
సత్యమేవ వ్రతం యస్మాత్తస్మాత్సత్యవ్రతస్త్వహమ్ ౪౫.
నిజమే వ్రతం కాబట్టి, నేను నిజాన్ని పాటించే వాడిని.
యదాప్రభృతి భద్ర త్వం పాషాణస్యార్చనే రతః ౪౫.
భాగ్యవంతుడా! నువ్వు రాయిని పూజించడంలో ఆసక్తి చూపినప్పటి నుండి,
ఏకః సోఽపి సుతో నష్టో భార్యా చార్యాఽప్యనశ్యత ౪౫.
ఒక్కగానొక్కడైన కుమారుడు పోయాడు, భార్య కూడా మరణించింది.
క్వ దేవాః సంతి మిథ్యైతద్దృశ్యంతే చేద్భవంత్యపి ౪౫.
దేవతలు ఎక్కడ ఉన్నారు? ఇవన్నీ అబద్ధమే. ఉంటే కనబడాలి.
పితౄనుద్దిశ్య యచ్ఛంతి మమ హాసః ప్రజాయతే ౪౫.
పితృదేవతలకు నైవేద్యం సమర్పిస్తే, నాకు నవ్వొస్తుంది.
యత్త్విదం బహుధా మూఢా వర్ణయంతి ద్విజాధమాః ౪౫.
ఈ మూర్ఖులు, ద్విజులలో నికృష్టులు, ఎన్నో విధాలుగా చెప్పేది —
ఉత్పత్తిశ్చాపి భంగశ్చ విశ్వస్యైతద్ద్వయం మృషా ౪౫.
ఈ విశ్వానికి ఉద్భవం, లయం రెండూ కూడా అబద్ధమే.
స్వభావతో విశ్వమిదం హి వర్తతే స్వభావతః సూర్యముఖా భ్రమంత్యమీ ౪౫.
ఈ జగత్తు తన స్వభావంతోనే ఉంది; సూర్యుని ముఖమున్నవారు కూడా తమ స్వభావంతోనే తిరుగుతారు.
స్వభావతో రోహతి ధాన్యజాతం స్వభావతో వర్షశీతాతపత్వమ్ ౪౫.
పంటలు తమ స్వభావంతోనే పెరుగుతాయి; వాన, చలి, వేడి కూడా తమ స్వభావంతోనే వస్తాయి.
స్వభావతః పర్వతా భాంతి నిత్యం స్వభావతో వారిధిరేష సంస్థితః ౪౫.
పర్వతాలు ఎప్పుడూ తమ స్వభావంతో వెలిగిపోతుంటాయి; ఈ సముద్రం కూడా తన స్వభావంతోనే నిలిచిఉంది.
యథా స్వభావేన భవంతి వక్రా ఋతుస్వబావాద్బదరీషు కణ్టకాః ౪౫.
ఎలా అయితే కొన్ని వక్రతలు స్వభావంగా వస్తాయో, అలాగే ఋతువుల స్వభావంతో బదరి చెట్లకు ముల్లు వస్తాయి.
తదేవం సంస్థితే లోకే మూఢో ముహ్యతి మత్తవత్ ౪౫.
ఇలా ఏర్పడిన లోకంలో మూర్ఖుడు పిచ్చివాడిలా మాయలో పడిపోతాడు.
మానుష్యాన్న పరం కష్టం వైరిణాం నో భవేద్ధి తత్ ౪౫.
శత్రువులకు మానవ జన్మకన్నా పెద్ద బాధ మరొకటి లేదు.
మానుష్యం హి స్మృతాకారం సభాగ్యోఽస్మాద్విముచ్యతే ౪౫.
మానవ జన్మ ఒక రూపంగా గుర్తించబడుతుంది; అదృష్టవంతుడు దానినుండి విముక్తి పొందుతాడు.
అబద్ధా విహరంత్యేతే యోనిరేషాం సుదుర్లభా ౪౫.
ఈ ప్రాణులు బంధనాలు లేకుండా సంచరిస్తుంటాయి; వీరి జన్మ చాలా అరుదైనది.
బహునా కిం మనుష్యేభ్యః సర్వో ధన్యోఽన్యయోనిజః ౪౫.
మనుషుల గురించి ఎక్కువగా చెప్పాల్సిన అవసరం లేదు; ఇతర యోనులలో జన్మించినవారు అందరూ ధన్యులు.