కస్మాదేష సముత్పన్నః కిం మూలః కిముపాధికః
ఇది ఎక్కడి నుంచి పుట్టింది? దాని మూలం ఏమిటి, కారణం ఏమిటి?
కియానవధిరేతస్య విష్వక్తిర్యగధోర్ధ్వతః
దాని వ్యాప్తి ఎంత దూరం, అన్ని దిక్కులా, అడ్డంగా, పైకి ఎంతవరకు చేరింది?
తదేతదఖిలం జ్ఞాతుం మనః పర్యుత్సుకం ముహుః
ఇలా, ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలని మనసు మళ్లీ మళ్లీ ఆతృతగా ఉంది.
ఇతి చింతాభరాక్రాంతౌ తేజఃస్తంభావలోకనాత్
ఇలా ఆలోచనల భారంతో మునిగిపోయి, ఆ తేజస్సు స్థంభాన్ని చూస్తూ,
అభాషత చ గోవిందః సుతరామేవ గర్వితమ్
గోవిందుడు మరింత గర్వంతో మాట్లాడాడు.
సత్యమేవ పరీక్షాయై నికషః సముపస్థితః
నిజంగా, పరీక్ష కోసం ఒక అవకాశం ఇప్పుడు వచ్చింది.
అముష్య తేజసాం రాశేరపరిచ్ఛేద్యసంపదః
ఈ తేజస్సు సముదాయానికి పరిమితి తెలియదు,
యః పశ్యేన్మూలమగ్రం వా తేజసోస్య స్వయంభువః
ఈ స్వయంభూతి తేజస్సుకు మూలానో, అగ్రానో ఎవరు చూసినా,
తేజసోతిమహతో బభూవతుః స్పర్ధయా విరచితోద్యమౌ మిథః
వారి మధ్య పోటీ వల్ల ఇద్దరిలో అపారమైన తేజస్సు పెరిగింది. ఒకరిని మించి మరొకరు ముందుకు సాగాలని వారు దృఢంగా ప్రయత్నించారు.
భేజే విరంచిస్తస్యాగ్రం ద్రక్ష్యామీతి కృతోద్యమః
బ్రహ్మదేవుడు, ఆ మహత్తరమైన స్థలాన్ని చూడాలని సంకల్పించి, అక్కడికి వెళ్లాడు.
జగ్రాహ విష్ణుర్వారాహం విగ్రహం దృఢవిగ్రహః
విష్ణుమూర్తి, తన స్థిరమైన రూపంతో, వరాహావతారం ధరించాడు.
మూలం తస్య పరిజ్ఞాయ ప్రత్యావర్తితుముత్సుకః
ఆదిపదాన్ని గుర్తించిన తరువాత, ఆయన తిరిగి రావాలని ఉత్సాహంగా భావించాడు.
విదారయన్స పోత్రేణ భూతధాత్రీమవాఙ్ముఖః
తలకిందుగా తిరిగి, తన ముక్కుతో భూమిని చీల్చాడు.
క్రీడాక్రోడకఠోరేణ కంఠఘోషేణ పూరయన్
ఆటలో భాగంగా చేసిన గర్జనతో, దిక్కులను గట్టిగా నిండిపోయేలా చేశాడు.
వివేశ యత్రయత్రాసౌ తత్రతత్ర తథాస్థితమ్
అయన ఎక్కడ ప్రవేశించినా, అక్కడా అదే విధంగా అది స్థిరంగా ఉండేది.
విదారితాన్మహీరంధాత్ప్రత్యదృశ్యంత భోగినః
భూమి చీలికలలోంచి పాములు బయట కనిపించాయి.
ప్రత్యదృశ్యత హేమాద్రేర్మూల కన్ద ఇవ స్థితః
అతడు, హేమాద్రి మూలపు కందంలా అది నిలబడినట్టు చూశాడు.
ఆరాద్వసున్ధరాగుల్ఫే ధురంధరతయా స్థితాః
దూరం నుండి భూమి పాదాలను చూసాడు, అవి భారాన్ని మోయడంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
మధుద్విషా చ స మహాన్మండూకోఽపి విలోకితః 1.3.2.11.
అక్కడే మహా మండూకుడు, మధువు శత్రువు కూడా కనిపించారు.
ఆధారశక్తిమపి తామభ్యపశ్యదధోక్షజః
అదోక్షజుడు ఆమెలో ఉన్న ఆధారశక్తిని కూడా చూశాడు.
అతలం వితలం చైష సుతలం నితలం తథా
అతడు అతల, విటల, సుతల, అలాగే నితల లోకాలను చూశాడు.
దదర్శ సప్త పాతాలానపి వారిజలోచనః
పద్మనేత్రుడు ఆ ఏడుపాతాళాలను కూడా దర్శించాడు.
అత్యగాద్భోగవత్యాఖ్యాం పురీం వైరోచనీమపి
భోగవతీ అనే వైరోచనీ పురిని కూడా ఆయన దాటి వెళ్లాడు.
ఇదం దృష్టమిదం దృష్టమిత్యుపారూఢకౌతుకః
తనలో ఆసక్తి పెరుగుతూ, 'ఇది చూశాను, ఇది చూశాను' అని పదే పదే అన్నాడు.
అధస్తాదపి గాఢేన పయోధేస్తేన పోత్రిణా
దాని కింద కూడా, తన బలమైన ముక్కుతో, ఆయన ఘనమైన సముద్రాన్ని చీల్చాడు.
దలితా కేవలం పృష్వీ పాథోరాశిర్విలోలితః
భూమి మాత్రమే చీలిపోయింది, సముద్రం మాత్రం బలంగా అలలతో ఉలికిపడింది.
ఇత్థం వర్షసహస్రాణి భ్రాంత్యా సంభ్రాంతమానసః
అలా వేల సంవత్సరాలు అతని మనసు అయోమయంగా తిరుగుతూ ఉండింది.
అవరుగ్ణఖురః క్షుణ్ణదంష్ట్రో విధ్వస్తవిగ్రహః
అతని కాళ్ల గోర్లు ముడిపడి, పళ్ళు విరిగిపోయి, శరీరం పూర్తిగా బలహీనమైపోయింది.
శ్రాంత్యా నిశ్వసతస్తస్య తాదృగ్దర్పో విశృంఖలః 1.3.2.11.
అతడు అలసటతో ఊపిరాడక, అతని అహంకారం పూర్తిగా నశించిపోయింది.
అనిర్వ్యూఢప్రతిజ్ఞోఽపి ప్రత్యావర్తితుముత్సకః
తాను చేసిన ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చకపోయినా, వెనక్కి తిరిగి రావాలని అతడు తహతహలాడాడు.