सर्वे बालकाः वीराः तस्मिन्नेव कुसुमसमूह-परिसरे, कदाचित् तु तृण-मृदिते, कदाचित् जल-विप्लवे, कदाचित् कुसुम-गुल्मे, कदाचित् शुभे निर्मले दारु-खण्डे, कुसुमेषु रम्यं क्रीडनं कुर्वन्तः विहरन्ति स्म। तस्मिन्नेव क्रीडायां तस्य वीरस्य बालकस्य गणैः सह क्रीडनं यथासंभवम् अभवत्। ततः तस्य पितरः शिवं सम्बोध्य, ‘‘एष मे पुत्रः राज्यं प्राप्नुयात्, शिवलिङ्ग-स्थितिः अव्ययत्वं च दिव्यं दुर्लभं पदं ब्रह्मा-इन्द्र-वरुण-आदित्य-लोकपाल-ईश्वराणां मध्ये अपि प्राप्नुयात्,’’ इति प्रार्थयामास। ‘‘एष गणैः सह महात्मभिः स्तूयमानः भवतु। अतः कुसुमेष्वरः इति नाम्ना प्रसिद्धः भवतु। मम तुल्यं दिव्यं तेजः सदा गणैः सेव्यमानः प्राप्नुयात्।’’ इत्युक्त्वा, ‘‘किन्नरयोषितां गीतं रम्यं दृश्यताम्।’’ इति शोभायाम्। विद्योत्तरैः परिवृतः कुसुमेषः, हे सुन्दरमुखि, पुष्पैः अलंकृतः कुसुमेष्वर-स्थितिं प्रापितः। तस्य शिवलिङ्गस्य उत्तरदिशि स्थानं दत्तम्। ‘‘हे विशालाक्षि, ये त्वां कुसुमेष्वर-रूपं गणपं पश्यन्ति, ये पुष्पैः कुसुमेष्वरं पूजयन्ति, ये एकदिवसं ध्यानपूर्वकं त्वां पश्यन्ति, ये भक्त्या पुष्पैः कुसुमेष्वरं पूजयन्ति, ते सर्वे धन्याः।’’ इति उक्तम्। एवं कुसुमेष्वरः एतैः वरैः शक्तिमान् अभवत्। कुसुमेष्वरस्य भगवतः माहात्म्यं वर्णितम्। एषा कुसुमेष्वर-माहात्म्य-वर्णना नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः, अवन्त्य-खण्डे, श्रीस्कन्दमहापुराणे, एकाशीतिसहस्र-श्लोकान्तर्गते। कुसुमेष्वरस्य दर्शनमात्रेण जनानां शुभबुद्धिः उत्पद्यते। पूर्वं कल्पारम्भे त्वं परमशक्तिरूपेण केवलं आसीः। तदा त्वं देवैः, किन्नरैः, मनुष्यैः, महाभोगिभिः सह स्तूयमानः अभवः। केचित् नमस्कृत्य, केचित् स्तोत्राणि रचयामासुः। किन्तु कश्चित् गणः, क्रूरचित्तः अहंकारात् अतिवदः अभवत्। ‘‘एकः देवः महादेवः अस्ति, अन्यस्य स्त्रीत्वस्य किम् आवश्यता?’’ इति अवदत्। ‘‘त्वं पूजनं, प्रदक्षिणं, स्तवनं न कुरुषे, हे गणेश, त्वं लोभेन किं कर्तुम् इच्छसि?’’ इत्युक्त्वा, भृङ्गिरिटिः क्रुद्धः गर्वितः त्वां प्रति भाषितवान्। ‘‘स एव मम माता, स एव पिता। त्वं अपि, हे पार्वति, तस्मिन्नेव शरणं गता।’’ इत्युक्त्वा, तस्य वचनं श्रुत्वा, त्वं क्रुद्धा अभवः। ‘‘पुत्रत्वं प्राप्त्वा, त्वं मम प्रति कृपया वचनं न वदसि।’’ इत्युक्त्वा, ‘‘नखः, दन्तः, अस्थि, लिङ्गं, वाक्, शिरः च,’’ इत्यादि तस्य वचनं श्रुत्वा, योगबलात् तस्मै तत् सर्वं दत्तम्। तदनन्तरं, तस्य नखः, दन्तः, अस्थि, नासिका च अभवत्। दुःखितः सः त्वां त्यक्त्वा मम समीपं आगतः। ‘‘अत्यन्तं दुष्टचित्तः त्वं क्रूरभावेन आचारितवान्।’’ इत्युक्त्वा, देवी त्वया संबोधितः भृङ्गिरिटिः अपि, पुष्करद्वीपं तपस्यै गच्छति स्म। तस्य घोरतपसा संसारः दग्धः अभवत्। तदा ब्रह्मा, विष्णु, शक्रः देवैः सह, मम समीपं आगत्य, सर्वं श्रुत्वा, ‘‘त्वदीयं स्थितिं कारणं कृत्वा त्रैलोक्यं मूर्च्छितं अभवत्।’’ इत्युक्त्वा, ‘‘पार्वतीं प्रार्थय; सा ते वरं दास्यति।’’ इति उक्त्वा, त्वं देवी प्रार्थिता अभवः। एवं कुसुमेष्वरस्य माहात्म्यं, गणानां चरित्रं, देवी-पुत्र संवादं, गणस्य तपस्याः फलम् च, श्रीस्कन्दमहापुराणे विस्तरेण वर्णितम्।