अनेकजन्मकृतानि कर्माणि, अर्धव्रतानां च संचितानि, त्रिषु लोकेषु भगवतः खण्डेश्वरस्य कीर्तिः प्रसिद्धा। तेषां यः कश्चन अर्धव्रतानां संकल्पः, स शीघ्रमेव परिपूर्णतां गच्छति; श्रीखण्डेश्वरस्य दर्शनात् सर्वे सम्पूर्णतां लभन्ति। भगवतोऽस्य दर्शनात् पापोत्थबाधाभ्यः विमुक्तिः स्यात्; दर्शनमात्रेण खण्डेश्वरस्य स्वार्थसिद्धिं प्राप्नोति जनः। यदा खण्डेश्वरः पूज्यते, तदा सर्वदेवाः - इन्द्रादयः अपि - पूज्यन्ते। ये श्रद्धया भगवन्तं खण्डेश्वरं पूजयन्ति, धूपदीपनमस्कारपाठस्तोत्रैः विविधैश्च, ते दीर्घायुषः पुण्यशीलाः शुद्धदेहाश्च भवन्ति; खण्डेश्वरस्य प्रसादेन एवमुत्पद्यन्ते, अस्य विषये न संशयः। तेषु विष्णुः, ब्रह्मा, इन्द्रः, कुबेरः, अग्निः, अन्ये च देवाः गण्यन्ते। एवं, हे देवी, खण्डेश्वरस्य पापकृत्-शमकस्य माहात्म्यं मया ते कथितम्। अथ, पत्तनेश्वरः - नगरपति - जनानां सिद्धिदः इति विद्धि। कदाचित्, हे देवी, मन्दरगिरौ रम्यायां गुहायामहम् अपृच्छे - "कस्मात् त्वं रम्यं कैलासगिरिं त्यक्त्वा आगतः?" सा गुहा सिद्धचराणगन्धर्वकिन्नरगीतवादित्रैः निनादिता, कोकिलचकोरबकसङ्घैः पूरिता, महाकालस्य महान् शून्यवनः, विविधलतागुल्मैः आवृता, भल्लूकवानरशृगालतिर्यग्जातिभिः शोभिता। तत्र प्रभुः कथं निवसति इति मम कौतूहलं जातम्। एवं, हे देवी, तया रम्यायां गुहायां मन्दरगिरौ त्वया मम प्रश्नः कृतः। स महाकालवना रमणीयता स्वर्गात् अपि अधिका। पर्वतनन्दिनि, पत्तनं तु अनुपमगुणयुक्तं, गीतवाद्यकौशलस्य विषये तद्देवालयस्य सदृशं। तस्मिन्नेव काले, हे देवी, नारदो दिव्यर्षिः तत्र आगतः। तव मनोरञ्जनार्थं कुतूहलवशाच्चाहम् एनं पप्रच्छम् - "कस्मिनाश्रमे तपः सञ्चितम्? हे मुनिश्रेष्ठ, पूर्वं दृष्टं किंचिदद्भुतं वद।" तदा स नगरस्य इतिहासं विस्तारतः न्यवेदयत्। स बहूनि तीर्थक्षेत्राणि सम्प्राप्य, रम्ये जम्बूद्वीपे विचरणाय, यथेष्टविन्यस्तैः शतशः प्रासादैः भूषितं नगरं, ऋतुसुवासितसुगन्धवातैः परिवृतं, वज्रनिलमणिपद्मरागचन्द्रकान्ताभिः दीप्तं, इन्द्राग्नियमवरुणवायुसोमईशानैः सेवितं तदनगरं, नित्यहृष्टदेवाः अपि इच्छन्ति। दिशः संयतजनोंज्वलनरविसमप्रभाभिः प्रकाशिताः। शैवभक्ताः ब्राह्मणाः, विष्णुभक्तपरायणाः क्षत्रियाश्च तत्र वसन्ति। स देवः कदाचिद्भास्वररूपः, कदाचिद्रक्तवर्णः, कदाचिद्विप्रलाभवर्णः, कदाचित्सहस्रसूर्यसदृशः, कदाचिदेकसूर्यतेजसा दीप्तः। जन्ममरणजराव्याध्याद्युपद्रवाः तत्र न सन्ति। हे देवी, एष भगवतः पापकृत्-शमकः शक्तिविशेषः त्वां प्रति निरूपितः। एवं द्वात्रिंशत्तमोऽध्यायः, "पत्तनेश्वरमाहात्म्य" इति नाम, चतुःशीतिलिङ्गवर्णने, अवन्तिखण्डे, एकाशीतिसहस्रसंख्याश्लोकसंयुक्ते स्कन्दमहापुराणे समाप्तः।