एकदा महर्षिः कुम्भसम्भवः धर्मप्रवृत्तं पुरुषं स्वजन्मस्थले समुपस्थितं दृष्ट्वा तत्रैव विशेषेण तस्य जन्मभूमेः दर्शनमात्रेण स पुरुषः तद्वत् फलमवाप्नोति। काश्यां सहस्रसंवत्सराणां वासेन यत् पुण्यं लभ्यते, गयायां पितृकृत्यं कृत्वा परमपुरुषस्य च दर्शनात् यत् फलमवाप्यते, तथा यदि कश्चित् पुरुषः युगमात्रं मथुरायां वसति, पुष्करे, प्रयागे, माघे मासि वा कार्त्तिके च यत् पुण्यं प्राप्यते, अवन्त्यां सहस्रकोटिसंवत्सरवासनं च यद् फलमस्ति, भागीरथ्यां षष्टिसहस्रवर्षपर्यन्तं स्नानस्य पुण्यं, एतानि सर्वाणि पुण्यानि क्षणमात्रं रामध्यानात् वा अर्धक्षणमात्रं च लभ्यन्ते। यः कश्चन स्वदेशं अयोध्यां मनसा स्मरति, तस्यापि पुण्यलाभः भवति। सरयू नदी अपि जलरूपेण साक्षात् ब्रह्मैव, सा नित्यं मोक्षप्रदा। गवां, पक्षिणां, मृगाणां, पापयोनि: जातानां च सर्वेषां, एषा सरयू मोक्षदायिनी। एवमुक्त्वा स कुम्भसम्भवः मुनिः तूष्णीं बभूव। एषा कथा विस्तारतः सर्वेषां प्राणिनां दुर्लभा। तदा श्रोता प्राह— "अबुध्य, पुण्यक्षेत्राणां क्रमशः यथाविधि वर्णनं श्रोतुमिच्छामि। फलं च विस्तारतः पृच्छामि, यथाक्रमं कथय। यथा श्रुत्वा जगद्विदां श्रेष्ठस्य यात्रा अयोध्यां सप्ततिं च तीर्थानि, यथाक्रमं शुद्धचित्तः शुद्धवाक्कायमानसः निष्कलुषान्तःकरणः च तीर्थयात्रां सम्यगाचरन् सर्वं फलं प्राप्नोति। येषु तीर्थेषु स्नातानां मनःशुद्धिः जायते।" तदा अगस्त्यऋषिः उवाच— "निष्पाप! मनसः तीर्थानां श्रुत्वा मे वदामि। सत्यं तीर्थं, क्षमा तीर्थं, इन्द्रियनिग्रहः तीर्थं; ज्ञानं तीर्थं, तपश्च तीर्थं—एवं सप्तविधं तीर्थं प्रोक्तम्। केवलं जलेन शरीरशुद्धिः न स्यान्न, पार्थिवतीर्थस्य अपि पुण्यहेतुं शृणु। यथा देहभागेषु किञ्चित् मध्यमं किञ्चित् श्रेष्ठं च, एवं पार्थिवतीर्थेषु अपि भेदः। तस्मात् पार्थिवेषु तीर्थेषु, मनसि च तीर्थेषु वासः कार्यः। तस्मात् त्वमपि, ब्राह्मणश्रेष्ठ, शुद्धान्तःकरणः सन्, तीर्थयात्रायाः विधिं क्रमशः शृणु।" "सर्वे जन्तवः जले जायन्ते, जले च म्रियन्ते। विषयेषु अनुवृत्तिः मनसः मलम् उच्यते। यदि अन्तःकरणं दूषितं स्यात्, तीर्थस्नानं न शुद्धिं ददाति। दानं, यज्ञः, तपः, शौचम्, तीर्थसेवा, शास्त्राध्ययनं—एतानि च। यत्र यः पुरुषः इन्द्रियसंयमेन वसति, तत्रैव मनसः तीर्थलक्षणं स्यात्।" "एवं ते मनसः तीर्थस्य लक्षणं प्रोक्तम्। प्रातःकाले उत्तिष्ठ्य, प्राज्ञः संगमे स्नात्वा, चक्रतीर्थे स्नात्वा सर्वव्यापिनं चक्रपाणिं हरिं पश्येत्। एकादश्यां तीर्थयात्रा शुभफलदा भवति। नित्यकर्माणि कृत्वा, अयोध्यां द्रष्टव्या। तत्र बन्दिं, शीतलां, वटुकं च पश्येत्। ततः पिण्डारकं दृष्ट्वा, भैरवदर्शनं कुर्यात्। कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां मङ्गलाय समर्पितायां, पूर्वोक्तदेवताः अपि द्रष्टव्याः।" एवं पुण्यक्षेत्राणां, तीर्थयात्रायाः, मनसः शुद्धेः च माहात्म्यं अगस्त्येन धर्मज्ञाय ब्राह्मणाय क्रमशः सम्यगुक्तम्।