शृणु, व्यास महर्षे! अवन्तिक्षेत्रस्य महिमानं कथयामि। तत्र कुटुम्बेश्वरस्य परमं क्षेत्रं सर्वतीर्थफलप्रदं प्रसिद्धं। प्राचीनकाले सृष्टिपतिः दक्षः स्वकुटुम्बस्य हितार्थं दीर्घकालं तपः समाचरत्। स धर्मात्मा सुतकामः नियमान् यथाविधि सम्यगाचरत्। तस्मिन्नेव पुण्यस्थले शुद्धचित्तः स्नात्वा सनातनं ब्रह्म जपन्, तस्य पुण्यतीर्थस्य प्रसादात् स बहुप्रजां प्राप्नोति। तत्रैव ब्रह्मा अपि कदाचित् परमदुष्करं तपः कृतवान्। महादेवः अपि तत्रैव ब्रह्मपदं प्राप्य स्थितवान्। देवी शुभासनस्था भद्रकालीति ख्यातिं प्राप्तवती। क्षेत्रद्वारे भैरवः क्षेत्रपालः स्थितः, या देवी सदा तं पुत्रवत् पालयति, स च तत्रैव नित्यं वसति। मुनयः पुण्यात्मानः सौभाग्यशालिनः, सर्वेषु उत्सवदिवसेषु, तत्र स्नानं कुर्वन्ति। पुण्यशीलाः नराः अपि तत्र पुण्यतीर्थे स्नानं कुर्वन्ति। घोरदुर्गतिकालेषु, भीषणव्याधिषु च, भक्तजनाः विविधैः भोज्योपहारैः देवमर्चयन्तः, किञ्चित् दोषं न प्राप्नुवन्ति। क्षेत्रपालं सम्यग् चित्तेन सर्वदुःखेषु पूजयेत्। स्नानानन्तरं कुटुम्बेन सह महेश्वरं पूजयेत्, सुवर्णरत्नमुक्ताभूषितवस्त्रैः समलङ्कृतः। फाल्गुनशुक्लचतुर्दश्यां दिवसे स्नात्वा, रात्रौ जागरणं कुर्यात्। धूपदीपनैवेद्यवस्त्राभरणादिभिः पूजनं कृत्वा, तस्य पापं विनश्यति, स च शिवलोकसम्मानं लभते। यावज्जागरं कुर्यात्, तावद्दशाश्वमेधसमानं फलं स प्राप्नोति। यथाविधि शिवस्य पूजनं कृत्वा, चतुर्दशसहस्रगवां दानं दद्यात्। एवं कुटुम्बेश्वरमाहात्म्यवर्णनं पञ्चम्यवन्त्यां क्षेत्रमाहात्म्ये सप्तषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अथ देवप्रयागस्य महिमानं शृणु। सर्वपापहरः स तीर्थोक्तः, स देवस्थानं यत्र पुण्यतीर्थमस्ति। क्षिप्रानदीपूर्वदिग्भागे तद्विख्यातं पुण्यस्थानं स्थितम्। तत्र माधवदेवः सर्वकामफलप्रदः पृथिव्यां प्रसिद्धः। तत्रानन्दभैरवः सर्वैर्देवैः पूज्यते। यत्र यः पूजयति, स भैरव्याः क्लेशं नाप्नोति। ज्येष्ठमासस्य शुक्लपक्षे दशम्यां, बुधवासरे हस्तनक्षत्रे च, गङ्गायाः पवित्रोत्कृष्टजन्म भवति। तस्मिन्नेव दिने यः स्नानं करोति, स सर्वतीर्थफलं प्राप्नोति। तस्य कीर्तनेनापि व्रतभङ्गो न भवति। स बहुव्रती, जितेन्द्रियः, वेदवेदाङ्गविद्, किञ्चिदल्पदोषेण व्रतसंपूर्णता नाभवत्। तदा तस्य गृहे महातपस्वी नारदः अतिथिरागतः। स च शास्त्रविहितैः कर्मभिः सम्यक् नारदं सत्कृतवान्। हे भगवन्, ज्ञानचक्षुषा सर्वं ते विदितं। केन पापसंयोगेन तस्य व्रतभङ्गः निश्चितं जातः इति? एवं व्यास, पुण्यतीर्थानां महिमानं श्रुत्वा, धर्मनिष्ठया सर्वं सम्यगाचरितव्यं।