संसारे मातरः पतिसंयताः पतिव्रताः ऋषिभिः परित्यक्ताः किमर्थमित्याश्चर्यं जातम्। तासां ऋषिपत्नीनां वचनं— “न वयं जानिमः, प्रिय, केन दोषेण तपस्विभिः परित्यक्ताः स्मः।” इति। ताः पुनः अवदन्— “कश्चन दोषः लोकेषु, भाग्यवशात्, निरपराधास्वपि अस्मासु उत्पन्नः।” ताः पुनः शुश्रुवुः— “तस्य स्थलस्य पूजनस्य पुण्येन स्वपत्युः सन्निधिं लभेत।” एवं ताभिः ऋषिपत्निभिः पृष्टः नारदः, रम्ये महाकालवने, परमं गायातीर्थं कथयामास। तत्रैव अक्षय इति ख्यातः वटवृक्षः तिष्ठति, यः वृक्षाणां श्रेष्ठः। तत् पुण्यस्थलं सर्वदोषनाशनं सर्वाभीष्टफलप्रदं च। नारदवचनं शृण्वन्त्यः, ताः ऋषिपत्न्यः सुविदुषीः, तत् वनं यत्र गायातीर्थं तिष्ठति, जग्मुः। तत्र ताः साध्वीः स्त्रियः नभस्यमासस्य कृष्णपक्षे विधिवत् कर्माणि अकुर्वन्। एकं रात्रिं उपोष्य, योगनिष्ठा जागरणं च कृत्वा, याः पतिदोषेण परित्यक्ताः, ताः क्षणेनैव गार्हस्थ्यं पुनः प्राप्तवत्यः। तस्मात् काले प्रभृति लोके पञ्चमी तिथि ऋषिपञ्चमीति प्रसिद्धा। निवारशाल्यन्नं भुक्त्वा, शुद्धाः एकचित्ताः च सन्त्याः, स्त्रीणां दुःखं न भवति, न च मातृवियोगः, नापि पुत्रैः न वित्तेन कदाचित्। अवन्त्यां हि भूमौ एवं पुण्यस्थलमस्ति। यः कश्चन तस्मिन् तीर्थे महादानानि कुर्यात्, अथवा यः नियम्य शृणोति एतां कथाम्, तस्य सर्वं अक्षयं भवति। एवं श्रीस्कन्दपुराणे पञ्चमस्य खण्डस्य अवन्तिकाण्डे गायातीर्थमाहात्म्यवर्णनं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः। अनन्तरं, “निष्पाप! त्वया पुरा पुरुषोत्तमस्य परमतीर्थस्य वर्णनं कृतम्; तस्य विस्तरं श्रोतुमिच्छामि, ब्रह्मविदां श्रेष्ठ!” इति स सूतः पृष्टः। स उवाच— “द्विजश्रेष्ठ! पापक्षयकरं परमं चरितं शृणु। केवलं शृण्वतः महापापक्षयः भवति। तत्र रमणाथः स्वसखिभिः सनकादिभिः सह उपविष्टः। तस्य ते सखायः मुनिगुणसम्पन्नाः महाभूतादिप्रवृत्तिसम्पन्नाश्च। तं किन्नरगीतैः अप्सरसां नृत्यैः च पूज्यमानं कल्पवृक्षच्छायायां मूरेररीणं समुपविशत्। तत्रैव तेषां मध्ये परमवाक् पद्मनाभं प्रति निर्दिष्टा। “त्वं सर्वज्ञः महाबुद्धिः; यद्यस्ति ते रोचते, तद्वद।” इति। यत् यत् विधिना प्राप्यते, तत् सर्वं अक्षयं भवति। देशे, काले, पर्वणि, तीर्थे, देवालये, वा गृहे, पौर्णमास्याम्, अमावास्यायाम्, संक्रान्तौ, ग्रहणे, गङ्गायाम्, सूर्यक्षेत्रे, कुरुक्षेत्रे, पुष्करे, अवन्त्यां च, यत् यद् दत्तं, तत् सर्वं अक्षयं भवति। चीरवस्त्रधारिणः, दैन्येन पीडिताः, मूढाः, जडबुद्धयः, रोगपीडिताः— धर्मिणां नियमाः कियन्तः? विशेषतः किमाचरणीयम्? मलिनमासे ये पुरुषाः नियमान् नाचरन्ति, स कालः कदा आगच्छति? विस्तरेण वद। मलिनमासे देवपितृकार्याणि विधिपूर्वकं कर्तव्यानि। मुण्डनं, कुशबंधनं, विवाहः, व्रतानि, उपवासः च— एतानि तत्र न कर्तव्यानि।