गायाक्षेत्रस्य विस्तारः पञ्चक्रोशोऽस्ति, तत्र गायाशिरः एकक्रोशः संप्राप्तः। सर्वदा सर्वकाले च गायाश्राद्धं विधीयते। वर्षे, हे व्यास, एकः विशेषः दिवसः संस्थापितः—महालयः नाम्ना—यत्र पितृभ्यः प्रदत्तं तर्पणं नित्यं अक्षयम्। सर्वदा सर्वकाले च गायाश्राद्धं विधीयते, वर्षे च एकः विशेषः दिवसः संस्थापितः। तेन पितृसंतोषः कल्पपर्यन्तं अक्षयः भवति। अहं तव अद्भुतं महात्म्यं पुनः कथयिष्यामि। सप्तर्षीणां पतिव्रतानां पत्न्यः, तैः ऋषिभिः त्यक्ताः, वनं वनं विचरन्त्यः। तासां संतोषार्थं सः अन्यं वनभागं आगतवान्। सः समयानुकूलं स्थानानुकूलं मृदु वचनं उवाच। "किं कारणं, मातरः लोकस्य पतिव्रता, ऋषिभिः परित्यक्ताः?" इत्युक्त्वा, ऋषिपत्न्यः प्रत्युवाचुः—"न ज्ञायते, प्रिय, केन दोषेण वयं तपस्विभिः परित्यक्ताः।" जनानां मध्ये कश्चन दोषः, दैवयोगात्, उत्पन्नः, यद्यपि वयं निर्दोषाः। तस्य क्षेत्रस्य पूजनस्य पुण्येन, स्वपत्युः सन्निधिं प्राप्नोति। ताभिः ऋषिपत्निभिः पृष्टः नारदः, रम्ये महाकालवने, गायातीर्थस्य परमं महात्म्यं कथयामास। तत्र अक्षयवटः स्थितः, वृक्षश्रेष्ठः। तद् तीर्थं सर्वदोषान् अपाकरोति, सर्वकामान् ददाति। नारदवचनं श्रुत्वा, ऋषिपत्न्यः सुशिक्षिताः, तं वनं यत्र गायातीर्थं तिष्ठति, अगच्छन्। तत्र ताः पुण्यशिलाः स्त्रियः नभस्यस्य कृष्णपक्षे विधिवत् अनुष्ठानं कृतवन्त्यः। एकरात्रं उपवासं कृत्वा, योगनिष्ठाः जागरणं कृतवन्त्यः। पतिभिः क्रोधात् परित्यक्ताः ताः स्त्रियः तत्क्षणात् गार्हस्थ्यं पुनः प्राप्ताः। तस्मात् कालात् इह लोके पञ्चमी तिथि 'ऋषिपञ्चमी' इति प्रसिद्धा। केवलं निवारशुद्धं भक्ष्यं कृत्वा, शुद्धाः एकाग्राः स्त्रियः, कदाचित् दुःखं न प्राप्नुवन्ति, मातृवियोगः न भवति, पुत्रवियोगः वा धनवियोगः वा कदाचित् न भवति। हे महाभाग, अवन्त्यां भूमौ तादृशं तीर्थं अस्ति। यः पुरुषः तत्र महादानानि कुर्यात्, वा यः संयमं कृत्वा एतत् आख्यानं शृणुयात्—सर्वे पुण्यलाभं प्राप्नुवन्ति। इति अवन्तिकाण्डे स्कन्दपुराणस्य पंचमभागे गायातीर्थमहात्म्यवर्णनं नाम एकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः, अशीतिसहस्रैकं श्लोकसमेतः। अथ, हे निष्पाप, त्वया पुरुषोत्तमस्य पुरातनं परमं तीर्थं उक्तम्; तद् अहं त्वत्तः श्रोतुम् इच्छामि, हे ब्रह्मविदां श्रेष्ठ। शृणु, द्विजश्रेष्ठ, पापापहं परमं आख्यानं। केवलं शृण्वन्, महापापक्षयः भवति। रामनाथः, सनकादिभिः सहितः, उपविष्टः। तस्य सहचराः ऋषिगुणैः, ऋषिसिद्धैः, महाभूतादिभिः तत्त्वैः सम्पन्नाः। किन्नरगीतैः, अप्सरसां नृत्यसमूहैः पूजितः सः, कल्पवृक्षच्छायायां, मुरारिः, उपविष्टः। तेषु मध्ये, परमं वचनं पद्मनाभाय समर्पितम्। "त्वं सर्वज्ञः, महाबुद्धिः; यद्यस्ति ते रोचते, तद् वद।" तथापि, यत् यत् विधिना लभ्यते, तत् सर्वं अक्षयं भवति।