भूमौ तत्र शिप्रा नाम नदी श्रेष्ठा प्रवहति, या पावनी सर्वेषां पापं हरति। तत्र त्वं, भाग्यवन्तमुनि, शीघ्रं गच्छ आत्मशुद्ध्यर्थम्। तद् विज्ञाय सा पुण्ये महाकालवने समागता। विंध्यस्य उत्तरभागे अञ्जना नाम श्रेष्ठं आश्रमं स्थितम्। तं आश्रमं सर्वा पतिव्रता स्त्रियः, ब्रह्मचर्यव्रती पतयः च, सेवन्ति। तत्र सरांसि पद्मैः विकसितानि, मदोत्कटभृङ्गगीतैः गुञ्जितानि। स आश्रमः रम्यः पुण्यः शुद्धः पापनाशनः च। तत्रैव सा श्वेतवस्त्रधारिणी अभवत्; तस्याः सर्वे पापाः मलाः च विनश्यन्ति, शुभा च अभवत्। तत्रैव सा आश्रमं स्थापयामास, यः मनसः महत्सुखकारणम् अभवत्। हे व्यास, तत्र नीलगङ्गा नाम तीर्थं पापनाशनं प्रसिद्धम्। तत्र कर्मसिद्धिः हस्ते एव भवति, नात्र संशयः। अमावास्यायां महाश्राद्धं कर्तव्यम्, पितृभ्यः श्राद्धार्पणम्। तत्र कुलोत्पन्नाः पितरः, यः नरकवासिनः, स्नानं कृत्वा तेषां प्रति तिलमुष्टिं समर्पयेत्। तिलान् दत्त्वा, क्षीरान्नेन श्राद्धं कृत्वा, सप्त ब्राह्मणान् भोजयेत्। हे व्यास, अन्यं पुण्यतीर्थं शृणु, यत् अहं ते कथयामि; तत् सर्वपापं नाशयति, पुण्यं ददाति, सर्वकामान् सम्पादयति। तत्र सर्वं क्षीरं दानरूपं जीवनप्रदं मन्यते। स्नानं कृत्वा, तत्र तडागे क्षीरं पित्वा, दुग्धदायिनीं गौः दत्त्वा, जनः सर्वदा पुनर्जन्मं लभते, मृत्युपर्यन्तं स्वर्गपुरीं गच्छति। सर्वपापविशुद्धचित्तः पुष्करफलप्राप्तिः भवति। एवं स्कन्दमहापुराणस्य ऐक्याशीतिसहस्रश्लोकसंहितायाम्, अवन्त्यखण्डे, अवन्तिक्षेत्रमाहात्म्ये, चतुर्विंशत्यधिकशतचतुर्दशोऽध्यायः 'नीलगङ्गामाहात्म्यवर्णनम्' इति नाम्ना स्थितः। महाकालवने रम्ये, कः, कस्य हेतोः, पूर्वं प्रेषितः इति पृच्छ्यते। तत्र काले, श्रेष्ठः ऋषिः अगस्त्यः, सर्वैः देवैः सह, भूमिपरिपालनार्थं भगवन्तं पूजितवान्। एकाग्रचित्तः अगस्त्यः विंध्यवासिनीं भवानीं पूजयामास। या कंसस्य पलायनकारिणी, दैत्यनाशिनी, यशोदायाः गर्भसम्भूता, चाणूरबलविनाशिनी, देवसेनायाः माता, कवीनां वाक्पतिराज्ञा, इन्द्राय सहस्राक्षा, ऋषये परमारुन्धती, सर्वमातृषु अदिति, स्त्रीषु पार्वती, शरदृतौ वृन्दावनचारिणी, लक्ष्मीः सौभाग्यप्रियः, कुबेरपूजिता यक्षिणी, यज्ञमण्डपवेदिका, होमाग्निः, दीक्षासर्वदानं, सर्वकामफलप्रदा। एवं स्तुता तदा विंध्यवासिनी देवी साक्षात् प्रादुरभवत्। "द्विजश्रेष्ठ, यत् इच्छसि तत् मां याच," इति देवी उक्तवती। "रेवा इयं लोके समृद्धा, सर्वभूतानां भयप्रदा। तया इदं विश्वं आप्लुतम्; तां गृहाण।" ततः, हे व्यास, सा पुण्यवती महाकालवनं समागता। "सर्वश्रेष्ठां देवीं या वर्धमानं, अहं शीघ्रं निग्रहिष्यामि, हे मुने," इति प्रतिज्ञाय सा गतवती।