पुराकाले कश्चन महातपस्वी ऋषिः रायभ्यः नाम आसीत्। तस्य अतुलां तपःशक्तिं दृष्ट्वा देवानां स्वामी भयमगमत्। ततः स भगवान् तेन प्रेरिता या सौम्यगमना तत्र समुपागच्छत्। सा रम्ये वनान्तरे, पुष्पितलतानिकुञ्जे, यत्र मधुरगायनैः विहगाः कूजन्ति स्म, प्रविश्य स्थितवती। तत्र पुङ्नाग-केशर-अशोकपुष्पैः विनिर्मितेषु पञ्जरकेषु, सा सर्वकामरूपिणी रत्यर्थं कामदेवस्य विभाति स्म। शुक्लमुक्ताभरणा, सुवर्णप्रभया शरीरं प्रकाशयन्ती, सा रमणीया तत्र दृष्टा। तस्याः नेत्रकोणयोः तरङ्गवत् उज्ज्वला कान्तिः, उन्नतपक्ष्मलता चासीत्। कर्णाभरणयोः समीपे आम्रपुष्पाणि भ्रमरैः गुञ्जमानानि लम्बमानानि बभूवुः। सुकुमारकट्या, विस्तीर्णश्रोण्याः, उन्नतवर्णस्तनयुगला च सा आसीत्। ऋषिः रायभ्यः तां विशाललोचनां तस्मिन् तपोवनमध्ये पश्यन् विस्मितः अभवत्। स्त्रीरूपं हि केवलं त्रिनेत्रस्य मोहनार्थं कल्पितम् आसीत्। तां विशालाक्षीं दृष्ट्वा, तस्य ऋषेः इन्द्रियाणि विक्षिप्तानि अभवन्। सा स्त्री, मम तपसां विघ्नहेतुतया, मम समीपं समुपागता। तदा सा स्त्रीरूपिणी, कृताञ्जलिः, विनयेन तं ऋषिं सम्बोधितवती— “भोः धर्मनिष्ठ! कथं तव शापान्मोचनं भविष्यति?” इति। ऋषिः प्रत्यवदत्— “अत्रैव अद्य स्नानं कृत्वा त्वं परमां कान्तिं लप्स्यसे। तव नाम्नैव एतत् जलं लोके प्रसिद्धिं यास्यति।” सा शीघ्रं परमसौन्दर्ययुक्ता अभवत्, स च देशः प्रख्यातः अभवत्। “ऋषिश्रेष्ठ! यः कश्चन अत्र विधिवत् स्नानं करिष्यति, स शुभे तृतीय्यां तिथौ प्रतिवर्षं यत्र यात्रा करणीया। एवं कृत्वा, बुद्धिमान् सदा विष्णुलोके वसति।” तस्यान्तिके दक्षिणे, ऊर्वशीतीर्थस्य, परमं घोषार्कतीर्थं स्थितम्। तत्र स्नानदानाभ्यां मनुष्यः सूर्यलोके मान्यताम् आप्नोति। यः अपि जनः व्याधिभिः, कुष्ठेन, दारिद्र्येण, दुःखेन वा पीडितः स्यात्, स विशेषतः रविवासरे श्रद्धया स्नानं कुर्यात्। विधिपूर्वकं स्नानं कृत्वा, सूर्यलोककामनया, सप्तम्यां तिथौ सूर्यसंयुक्तायां, बहून् फलान् लभते। स एव भूमिम्, समुद्रेण परिवेष्टिताम्, रक्षितवान्। स तेजसा अन्यः इव सूर्यः प्रकाशते स्म। स कदाचित् प्रजापालकः, मन्त्रिभिः सह भूमिं स्थापयामास। स राजा, पूर्वजन्मकृतपापैः, अमङ्गलचिह्नैः युक्तः, एकदा मृगयायां वनं प्रविश्य विचरन् आसीत्। तस्मिन् समये, तृषार्तः, क्लान्तदेहः स राजा, अग्रे सरः पश्यति स्म। ततः स विधिवत् शौचं कृत्वा, तस्मिन्सरसी स्नातवान्। ततः स ऋषिभ्यः एतत् तीर्थं पुण्यमिति ज्ञात्वा, सविनयम् आदित्याय प्रियं स्तोत्रं समर्पितवान्— “भगवन्, देवदेव, चैतन्यात्मन्, तुभ्यम् नमः। ज्योतिःस्थानाय, त्रैविद्यरूपिणे देवाय नमः। पराय, परमेशाय, त्रैलोक्यतिमिरापहाय नमः। योगप्रियाय, योगाय, योगवित्तमाय सदा नमः।” एवं स राजा आदित्यं स्तुत्वा, तस्मिन् पुण्यतीर्थे स्नात्वा, महाफलानि लब्धवान्।