शृणु, व्यास महर्षे, यथार्थं ते कथयामि सोमेश्वरलिङ्गस्य उत्पत्तिं। भगवतः सोमस्य, यस्य कृपया जगत्सर्वं पोष्यते, कथा दिव्या प्रवर्तते। अवन्त्यां हि महान् पुण्यशीलः महर्षिः अत्रिः आसीत्, तपःसम्भारनिधिः। सः, ब्रह्मणि चित्तं निवेश्य, उर्ध्वबाहुः दीर्घकालं कठोरं तपः अचरत्। तस्य नेत्राभ्यां तेजोमयं जलं निर्गच्छन्तं दश दिशः प्रकाशयामास। यदा तद् तेजः दिशः धारयितुं न शेकुः, सर्वलोकान् प्रकाशित्य, भूभारे पतितम्। तत् सोमसम्भूतं जलं, तेनैव तेजसा व्याप्तं, शुभ्रं दिव्यम् अभवत्। तस्मात् एव नदी शिप्रा, सोमवत् सर्वसिद्धिप्रदा ख्यातिं लब्धवती। सा त्रिषु लोकेषु पापिनामपि पुण्यदायिनीति प्रसिद्धा। चत्वारः अपि जना, केवलं तस्याः दर्शनात् एव, पापात् विमुच्यन्ते। यः कश्चन तत्र स्नानं, दानं, जपं, यज्ञं वा आचरति, तिलोदकपिण्डदानं च यः सम्यग् विधत्ते, तस्मै शिप्रा जलं, सोमः, सोमपात्रं च दुर्लभं स्यात्। शिप्रायाः सोमस्य च जलं, व्यास, कोटितीर्थफलप्रदं स्मृतम्। यदि अमावास्यायां सोमवारे व्यतीपातयोगः स्यात्, तदा तत्र सोमवतीति पवित्रतीर्थं समुत्पन्नम्। तदा सः सोमः, लोकहितकाम्यया, रथमारोप्य, सहस्राश्वयुक्तं, ब्रह्मणा प्रेरितः, चरितुम् उद्यतः। सर्वे देवाः, मुनयः च, हृष्टमनसः तं स्तुत्वा, सन्तुष्टाः अभवन्। सोमः त्रैलोक्यं व्याप्य, भूभूतले अवतीर्णः। सप्तत्यधिकसप्तवारं समुद्रं प्रदक्षिणीकृत्य, तत्र शुद्धाः दिव्यौषधयः उत्पन्नाः। ततः सः पुण्यात्मा सोमः, जगतः सदा तुष्टिं प्राप्य, ब्रह्मणः आज्ञां प्राप। ब्रह्मा, लोकपितामहः, तस्मै दक्षस्य सप्तविंशतिः कन्याः, महाव्रतपरायणाः, दत्तवान्। तदा सोमः, ताभिः पत्निभिः परिवृतः, महद्राज्यं लब्ध्वा, सुखेन वर्तितुम् आरब्धवान्। तत्र अत्रिः पूज्यः होताऽभूत्, श्रीमान् भृगुः अध्वर्युश्च, विष्णुः सानकादिसहितः सदस्यान् बभूव। सिनीवाली, कुहू, धृति, पुष्टि, प्रभा, वसु च तत्र उपस्थिताः। सोमः च अवभृथस्नानं सम्यक् कृत्वा, सर्वैः देवर्षिभिः पूजितः। मुनिभिः पावितः सः दुर्लभं राज्यं प्राप्तवान्। तत्रैव बृहस्पतेः भार्या, तारा नाम्ना, विख्याता, तस्मिन्काले दृष्टा। तदा सोमं देवा ऋषयश्च तस्याम् विषये पृच्छन्ति स्म। इन्द्रः कोपात् बृहस्पतेः पक्षं गृह्णाति। ततः सोमस्य च इन्द्रस्य च घोरः संग्रामः अभवत्। सर्वे देवाः भीताः, ब्रह्मणं शरण्यं जग्मुः। तेषां वचः श्रुत्वा, ब्रह्मा तैः सह ययौ। तेन निरुद्धाः देवा असुराश्च, संग्रामं परित्यज्य तत्र स्थिताः। ततः बृहस्पतिः, स्वां भार्यां गर्भिणीं दृष्ट्वा, ताम् इदं वचनं उवाच।