श्रुत्वा तानि वचनानि, अत्रिः सन्तुष्टचित्तः प्राह—वयं तपस्विनः सन्तः तीर्थयात्रायाः प्रवृत्ताः स्मः। मम हृदये निश्चलम् अस्ति—अहं सदा तान् धारयामि। यदि तव हेतोः पापं कृतम्, तत् कस्य इति मे वद। यदि वदन्ति, ते न मृषावदन्तु; न च प्राणिनः हन्युः। अद्य तव वचनैः मम बुद्धिः प्रबुद्धा। अहं गच्छामि सर्वेषां स्वभावं पृच्छामि। एवं कृत्वा स शीघ्रं स्वपितरं प्रति गतः तं च अब्रवीत्—महत् पापं दृश्यते, तत् कस्य इति मे आख्याहि। त्वं यत् कृतवान्, तद् पुनः त्वया एव कर्तव्यम्। सा अपि अब्रवीत्—पापं न मम, सत्यम्, एतत् केवलं तव एव। स तेषां हृदयानि कर्माणि च यथार्थतः ज्ञात्वा, तदा यया काष्ठदण्डेन प्राणिनः हताः, तं कृष्णदण्डं परित्यज्य, स भूमौ सशरीरं प्रणम्य इदं वचनम् उवाच—सर्वैः मुक्तः अहं त्वां शरणं प्रपन्नः। तं एवं वदन्तं दृष्ट्वा, मुनयः अत्रिं प्रति ऊचुः—एषः त्वया स्वीक्रियः; स ते शिष्यः अस्तु, मुनिवर। अस्य ध्यानयोगेन महामन्त्रजपेन च, वृक्षमूलस्थाने स्थित्वा, त्वं परमसिद्धिम् अवाप्स्यसि। एवं उक्त्वा ते सर्वे स्वेच्छया प्रस्थिताः, स च तत्रैव स्थितः। तत्र तस्योपरि वल्मीकः अभवत्, स च स्थिरचित्तः तत्र स्थितः। तस्मात् वल्मीकात् अन्तः शब्दः निष्प्रसूतः, तं दृष्ट्वा ते विस्मिताः अभवन्। तं दृष्ट्वा मुनयः प्रज्ञासम्पन्नाः तमुत्थाप्य, स तान् तपस्विनः मुनीन् प्रणम्य उदितवान्—अहं दीनः, भवद्भिः उद्धृतः, पापपङ्के निमग्नः आसम्। ते मुनयः तपोबलसमन्विताः तम् ऊचुः—वत्स, यः त्वं वल्मीकस्य मध्ये एकचित्तः स्थितः। एवं उक्त्वा मुनयः स्वदिग्गतान्, ततः कुशस्थलीं गत्वा महादेवं पूजयामासुः। तस्मात् सः काव्यबुद्धिं प्राप्य, रम्यं काव्यं निर्ममे। तस्मात् प्रभृति देवानां प्रभुः वाल्मीकेश्वर इति प्रसिद्धः अभवत्। एवं ते वाल्मीकेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं ते कथितम्। तत्र भक्त्या प्रणम्य, रुद्रलोकस्य सम्मानं प्राप्नोति। यो भीमेश्वरं दृष्ट्वा श्रद्धया पूजयति, सः पुण्यं लभते। गार्गेश्वरं तिलतैलेन स्नाप्य, यः नरः, चतुर्दश्यां तिलोदकेन उपोष्य, सहस्रं गावः दत्त्वा शुद्धभावेन, कामेश्वरं केशराद्यङ्गरागैः पूजयित्वा, कर्तिकशुक्लनवम्यां चूडामणिं प्रणम्य, कृष्णाष्टम्यां चण्डीश्वरं पूजयित्वा उपोष्य, एवं सर्वाणि एतानि महेश्वरतीर्थानि गत्वा, पुण्यं समाप्नोति। एवं श्रीस्कन्दमहापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायाम्, पञ्चमे अवन्तिखण्डे, अवन्तिक्षेत्रमाहात्म्ये, पञ्चविंशतितमोऽध्यायः—शुक्रेश्वर-भीमेश्वर-गार्गेश्वर-कामेश्वर-चूडामणिश्वर-चण्डीश्वरादिमाहात्म्यवर्णनं—समाप्तम्। अथ तत्र कश्चित् पप्रच्छ—भोः भगवन्, कालवनस्य महत्त्वं विस्तारतः कथय। स उवाच—शृणु, अहं ते सम्यग् वर्णयिष्यामि।