एकदा कश्चन ब्राह्मणः मौनं समास्थाय ध्याननिष्ठः सन् कवित्वप्रेरणां प्राप्नोति स्म। यस्य तु केवलसन्निधौ कवित्वप्रेरणा जायते स्म। तस्य भार्या कौशिकी नाम, रूपयौवनसमन्विता आसीत्। तस्य च पुत्रः जातः, अग्निशर्मा नाम्ना। कालेन चिरात् महती अनावृष्टिः समजनि। तदा स ब्राह्मणः सः च तस्याः भार्या पुत्रेण सह विजने देशे प्रव्रजितः। अग्निशर्मा तु तत्र आभीरचौरैः सह संलिप्तः। तेन स्मृतिः नष्टा, वेदाः अपगता, वंशः नष्टः, परम्परा च लुप्ता। तस्मिन्नेव काले सप्तर्षयः व्रतनिष्ठाः तेन मार्गेण आगच्छन्। ते तं दृष्ट्वा उचुः— "एतानि वस्त्राणि, चेलं पादत्राणानि च त्यज।" तद्वचनं श्रुत्वा अत्रिः प्रत्युवाच— "वयं तपस्विनः, पुण्यक्षेत्रयात्रायाम् प्रवृत्ताः। अहं तु सर्वान् तान् पालयामि, एतत् मे हृदि दृढं प्रतिष्ठितम्। यदि तव कृते पापं कृतं, तदा कस्य तत्? वद। यदि वदन्ति, ते न मृषा वदन्तु; न जीवहत्या क्रियताम्।" एवं श्रुत्वा अग्निशर्मा अवदत्— "अद्य तव वचनैः मे बुद्धिः प्रबुद्धा। अहं गत्वा सर्वेषां प्रवृत्तिं पृच्छामि।" इति उक्त्वा, सः शीघ्रं पितरं समीपं गत्वा उवाच— "महत् पापं दृश्यते—कस्य तत्? वद।" पितरं प्रत्युवाच— "त्वं जानासि यत् कृतं; यत् कृतं, तत् पुनः त्वया कर्तव्यम्।" सा अपि उवाच— "एतत् पापं न मम; नूनं एषः दोषः केवलं तव।" सः तेषां हृदयानि कर्माणि च यथार्थतः ज्ञात्वा, तदा तेन येन कालेन प्राणिनः निपातिताः, तं कृष्णदण्डं त्यक्त्वा, सः भूमौ सशरीरं प्रणम्य, इदं वचनं अब्रवीत्— "सर्वैः मया विमुक्तः, त्वां शरणं प्राप्तः।" तं तथा वदन्तं दृष्ट्वा, ऋषयः अत्रिम् ऊचुः— "एषः त्वया स्वीकरणीः; तव शिष्यत्वं प्राप्नुयात्, मुनिवर।" "एतेन ध्यानयोगेन महत् मन्त्रजपेन वृक्षमूले स्थित्वा, त्वं परां सिद्धिं प्राप्स्यसि।" इत्युक्त्वा, ते सर्वे स्वेच्छया प्रस्थिताः, सः अपि तत्रैव स्थितः। तत्र तस्य स्थाणुत्वेन स्थितस्य मूर्ध्नि वल्मीको जातः। तस्य वल्मीकोदरात् शब्दः निष्पन्नः, ऋषयः विस्मयं जग्मुः। तं दृष्ट्वा, ऋषयः ज्ञानसम्पन्नाः तमुत्थापयामासुः। सः तान् तपोबलसमन्वितान् मुनीन् प्रणम्य उवाच— "अहं दीनः, सर्वैः उद्धृतः; पापपङ्के निमग्नः आसम्।" ऋषयः ऊचुः— "वत्स, यतः त्वं वल्मीकेकान्तरे एकचित्तः स्थितः।" इत्युक्त्वा, तपःसमन्विताः मुनयः स्वस्वदिशं गताः; पश्चात् कुशस्थलीं गत्वा, महेश्वरं पूजितवन्तः। सः तस्मात् कवित्वप्रेरणां प्राप्य, रम्यं काव्यं रचयामास। तस्मात् कालात् देवेशः वल्मीकेश्वरनाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। एवं श्रेष्ठं वल्मीकेश्वरलिङ्गं तुभ्यं वर्णितम्। ततः भक्तिनम्रः जनः रुद्रलोकं पूज्यते।