तदा तं महादानवमागच्छन्तं दृष्ट्वा देवानां गणाः शरवर्षैः, खड्गगदादिभिश्च तं प्रहारयामासुः। स हतः सति, तदा महेश्वरः देवान् प्रति वचनमब्रवीत्। तस्मिन्नन्तरे, व्यास, तस्मात्कपालात् उग्रभैरवाः समुत्पन्नाः। ते शीघ्रं तत्र समागत्य, महेश्वरं प्रति निवेदयामासुः। तस्मात् कपालमातृगणाः क्षेत्रे महाशक्तियुक्ताः ख्यातिं प्राप्नुवन्। पुरा तस्मिन्कपाले प्रतिष्ठिते विदारिते च, एषा ख्यातिः समुत्पन्ना। अद्यापि तत्र स महादिव्यः सरस्तेजसा विराजते। तत्र यत्किञ्चिदापो पात्रे स्थाप्यन्ते, क्षिप्यन्ते, शीतोष्णतया वा पच्यन्ते, तस्य विशेषः दृश्यते। पूर्वं ब्रह्मा अपि शतशो देवैः परिवृतः तत्र आगतः। यः तत्र प्राणान् त्यजति, स रुद्रलोकं प्राप्नोति। ये रुद्रसरोवरस्नानं कुर्वन्ति, वा यस्य जलं पिबन्ति, ते अपि तद्गतिं प्राप्नुवन्ति। स्वर्गस्थाः देवाः अपि तत्र सदा काङ्क्षन्ति। एतत् शुभं दिव्यं धर्मविघातनाशनं महाकपालं, येन देदानवाः अपि पूजां कुर्वन्ति। यं तपस्विनां गणाः तपसा समाराध्य, आदित्यस्येव मण्डलमाकाशे, स्तुवन्ति। तत्रैव स्वयंभूः महेशस्य कुटुम्बिकेश्वरः प्रसिद्धः। तत्र स्नानादिना सप्तजन्मकृतपापान्यपि नश्यन्ति। सर्वलोकातितः स शिवलोकं प्राप्नोति। तस्य तटे दानकर्मणा परमपदं लभते। केवलं एकेन उपवासेन अश्वमेधस्यान्यत्फलं प्राप्नोति। यः निष्पापः महेशाय वस्त्रं बद्ध्वा ददाति, स स्वर्गं याति। कर्पूरकुङ्कुमकस्तूरिचन्दनादिभिः पूजनं कर्तव्यम्। स्वस्वरूपं चार्पयेत्, विप्रं भार्यया सहितं भोजयेत्। एवं स्कन्दमहापुराणेऽन्तर्गते पञ्चम्यां अवन्त्याख्यायां, अवन्तिक्षेत्रमाहात्म्ये दशमोऽध्यायः 'कुटुम्बिकेश्वरमाहात्म्यवर्णनं' इति समाप्तः। अथ विद्यामण्डलतीर्थस्य माहात्म्यं प्रवक्ष्यामि। त्वया अनुग्रहीतः ब्रह्मन्, श्रोतुमिच्छामि। एकेन पारिजातमाल्यं सुसंस्कृतं निर्मितम्। तत् माल्यं गृहित्वा स वासवस्यालयं गतः। तत्र तां माल्यं दत्त्वा, मेनका माल्येन विभूषिता नृत्यन्ती सभायां प्रशंसिता बभूव। तदा शक्रः कोपसमन्वितः तं विद्यातरं शशाप। शापात् स विद्यातरत्वं त्यक्त्वा, अन्यां दशां प्राप्तः। भगवन्, अज्ञानतः मया अपराधः कृतः। एवं उक्ते, शक्रः तमुवाच—तस्याः प्रदेशस्योत्तरेण श्रेष्ठं तीर्थमस्ति। तत्र भक्त्या स्नानं कृत्वा, विद्यातराधिपत्यं लभते। शक्रवचनेन, स अवन्तिक्षेत्रं गतः। तत्र तीर्थस्य प्रभावेन स्वस्थानं पुनः प्राप्तः। यः तत्र पुष्पचन्दनाभिषेकं करोति— तत्रैव सनत्कुमार उवाच—तत्र तीर्थं प्रसिद्धं सर्वकामदं। तत्र स्नानं कृत्वा, शतगवां फलं प्राप्नोति।