महान् प्रभुः ब्रह्मतेजसा पूर्णं दीप्तमस्तकखण्डं समुद्धृत्य, अग्निशिखावत् तेजस्वी बभूव। स जगदाधिपः क्रीडायाम् देवाँ मोहयन् अवर्तत। ततः स परमपवित्रं क्षेत्रं प्राप्तवान्, यत्र स महान् प्रभुः स्थितः। प्रभुः तं दीप्तमस्तकं स्वसैन्यस्य पुरतः न्यवेदयत्। तदा तस्य गणाः घोरं गर्जनं कृत्वा सर्वदिशः निनादयन्। तस्य भीषणनादेन देवद्रुतः दैत्यः, देवद्रुगः, तं न सहन्, क्रोधेन समाक्रान्तः, देवैः अजितः, दुष्टः, दशकोटिदैत्यैः सह परिवृतः, युद्धाय सज्जः अभवत्। एतद् दृष्ट्वा पिनाकधरः प्रभुः सर्वगणान् उवाच—“सः शीघ्रं आगच्छति, तस्मात् हन्तव्यः।” ततः तं महादैत्यं समीपं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, देवगणाः तं बाणैः, खड्गैः, गदाभिः वर्षन्तः आघातयन्। तस्य वधेन, महान् प्रभुः देवाँ संबोधितवान्। तस्मिन्नेव समये, व्यासः, तस्मात् कपालात् उग्रभैरवाः उत्पन्नाः। तैः सः क्षेत्रं प्राप्तः, तं महाप्रभुं निवेदितवन्तः। ततोऽत्र कपालमातृगणः क्षेत्रे प्रसिद्धः, महाशक्तिमान् अभवत्। पूर्वं यदा कपालं स्थाप्य विखण्डितं, तदा तस्य उत्पत्तिः अभवत्। अद्यापि तत्र महत् दिव्यं सरः प्रकाशते। यत्र पात्रे जलं स्थाप्यते, निष्कास्यते, शीतं, उष्णं, वा पक्तं—पूर्वं ब्रह्मा अपि शतशः देवैः सहितः तत्र आगतः। यः तत्र प्राणान् त्यजति, सः रुद्रलोकं याति। यः रुद्रसरोवरस्य स्नानं करोति, वा तस्य जलं पिबति—तं स्वर्गस्थ देवाः सततं कामयन्ति। एषः शुभः, दिव्यः, अधर्मनाशकः, महाकपालः, देवैः दैत्यैः च पूजितः। तपस्यायुक्तैः सिद्धगणैः सूर्यमण्डलवत् आकाशे स्तूयते। स्वयम्भूः कुटुम्बिकेश्वरः महेशस्य प्रसिद्धः। यः तत्र पूजां करोति, सप्तजन्मकृतपापान् अपि विमुक्तः। सर्वलोकात् अधिकः, शिवलोकं प्राप्नोति। यः तस्य तटे दानं करोति, सः परमं पदं प्राप्नोति। केवलं एकेन उपवासेन अश्वमेधस्य फलम् लभते। यः महेशाय वस्त्रं बन्धति, पापरहितः स्वर्गं याति। कर्पूरं, कुङ्कुमं, कस्तूरि, चन्दनं—एतान् समर्पयेत्। आत्मस्वरूपं अपि समर्पयेत्, ब्राह्मणं तस्य भार्यया सह भोजयेत्। एवं स्कन्दमहापुराणे, अष्टाशीतिसहस्रश्लोकसंहितायां, पंचमावन्त्यखंडे, अवन्तीमहात्म्ये, दशमोऽध्यायः 'कुटुम्बिकेश्वरमहात्म्यवर्णनं' समाप्तः। अथ विद्यान्धरतीर्थस्य माहात्म्यं वर्णयिष्यामि। तव अनुग्रहात्, ब्राह्मण, तं श्रोतुम् इच्छामि। सः विद्यान्धरः पारिजातमालां निर्माय, रम्यरूपां, आदाय वासवगृहं गतः। तत्र सः तां मालां मेनाकायै दत्तवान्। मेनका मालया भूषिता, नृत्यन्ती, सभायां स्तूता, मोहिताभवत्। तदा विद्यान्धरः शक्रेण क्रुद्धेन शप्तः।