पूर्वं यदा अधोऽग्निः पतन् पतितः, तदा ऊर्ध्वशिखा अग्निः धार्यते स्म। स तु अग्निः, ज्वलद्भिः शिखाभिः ऊर्ध्वमुत्थाय, सर्वशब्दान् तथा च स्फुलिङ्गान् निष्प्रास्य तिष्ठति स्म। तत्र देवदेव, किमर्थं त्वया भूमेः भक्षणं निगृहीतमिति पृष्टम्। एवं पृष्टः ब्रह्मा स्वकेशान् अग्नौ समर्पयामास। स ब्रह्मा उवाच—न मे तृप्तिः, न च मम देहे कापि प्रीतिर्भवति। ततः अग्निः भाषते स्म—ममापि तृप्तिः नास्ति। पुनरपि स उवाच—न मम तृप्तिः, न च देहे सुखमस्ति। ततो विश्वसृजा अग्नये कर्मणि यथोचितं शरीरं निर्मितम्। तद्गात्रं दृष्ट्वा अग्निः ब्रह्माणं प्राह—"ह अहो ब्रह्मन्, न मे तृप्तिः, न च सुखं मम देहे"—इति। तदा कोपितः ब्रह्मा अग्निं गर्जितेन विदारयामास। ताडितः सः अग्निः रुदन् प्रजापतेः समीपं अन्नार्थी जगाम। तत्र त्रयः अग्नयः क्रन्दन्ति स्म; एकः तु निर्भयम् अतीव उन्मत्तवद् रुरोद। अग्नौ तथा रुदति ब्रह्मा करुणया प्रमुदितः पुनरपि प्रवृत्तिं चकार। तस्मिन्काले, तस्मिन् कामे, तस्मिन् कर्मणि तस्य नियमनं कृतम्। गर्जितस्य सः अग्निः प्रज्वलितः, उवाच—"किमेतत्?" "दैवतयः, बहिः, वा मुनिवनेषु वा," इति सः पुनः पुनः "अहं स्वयमेव सम्पादयिष्यामि" इत्युक्तवान्। यत्र गर्वः वा अपमानः भाष्यते, तत्र गर्जितं क्रियते। ततः ब्रह्मा "इ" वर्णाग्निं आहूय इदं वचनं प्रोवाच। "उ" वर्णाग्निमपि आहूय तद्वचनं प्रोवाच। "स्थलं च खाद्यं च तव अहं व्यवस्थापयिष्यामि" इत्युक्त्वा, अग्निः व्यासं प्रति उवाच—"गिरौ, दुर्गे च, महर्षे।" स अपि, विभक्तः, ब्रह्मणा स्थानकाम्यया आहूतः। तस्मात् त्वं द्विजातीनां विशुद्धां वाचं प्रकाशय। अतः द्विजातीनां वाणी विशुद्धा प्रकाश्या च विज्ञेया। मिथ्यावर्णविन्यासात् ताः अशुभाः अशुद्धाश्च। तदा, "अ" वर्णाग्निं पुनराहूय, प्रजापतिः तं दृष्टिवर्जितं कृतवान्। अग्निः ब्रह्माणं प्राह—"अहं वाचः मुखम्।" ब्रह्मा तम् अवदत्—"तेजःस्थानकामनया त्वया।" तव तेजसा दृष्ट्वा चक्षुः दुर्बलतां यास्यति। ततः "इ" वर्णं पृथक् कृत्वा, ब्रह्मा अग्निं प्राह—"त्वं महाबलः, शीतलो दृष्ट्या, शीघ्रं प्राप्तः।" शीतलस्वभावः शीतलरश्मिः चन्द्रमा भविष्यसि। वृक्षे स्थित्वा स्वतेजसा सर्वतेजांसि अतिक्रान्तुम् अर्हसि। "इह आगच्छ, आगच्छ" इति उक्त्वा, तं शिरसि स्थापयामास। एवं साकारः "उ" वर्णाग्निः स्थापितः। तं रूपं धारयित्वा अग्निः ब्रह्माणं परमतमं वचनं प्राह। ब्रह्मा तम् अपृच्छत्—"किं स्थानं इच्छसि, हे अग्ने?" न हि तव योग्यं स्थानं; अतः एवं भविष्यति। लोके त्वं सदा विश्वव्यवस्थायाः कारणं भविष्यसि। यदि त्वं, महाज्वलद्भिः शिखाभिः भूषितः, नासि स धर्मः आद्यः, तर्हि माया जनितकाममोहात् एव एषा स्थितिः।