स्कन्दपुराणम्

तस्मात् अस्मिन्लोके ‘ब्रह्मा’ इति नाम प्रसिद्धं भविष्यति। स तु शापं वरं च लब्ध्वा स्वं पुत्रं सृष्टवान्। यदा स हविषा हस्तेन भ्रूभ्यां मर्दयन् आसीत्, तदा तस्मिन् समये सुतः तस्य समीपं प्राप्तः अन्तः समुत्पन्नः। तस्य पुत्रस्य पञ्चमुखानि, दशबाहवः, शूलं धनुः खड्गं शक्तिं च धारयन् आसीत्। स चन्द्रशेखरः जटिलः सिंहचर्मवसनः आसीत्। स भवान् भवः रुद्रः पिनाकधृक्, नीललोहित इति च धनुर्धर! सञ्ज्ञः प्रसिद्धः। प्रथमं तेन सनकादीन् सप्तर्षीन् मानसजातान् सृष्ट्वा, अन्यांश्चापि ससर्ज। देवतान् अष्टधा, पशुवर्गं पञ्चधा ससर्ज। देवैः सह सृष्टिर्आरब्धा, ब्रह्माणं निर्माय तदधस्तात् अपि सृष्टवान्। ततः ब्रह्मा रुद्रं प्रति उवाच— ‘त्वं मया पूज्यः न कृतः।’ तस्मै नीललोहितः प्रत्युवाच— ‘न हि मया त्वया पूजितः।’ ततः ब्रह्मा मोहितः, रजसा मनसा बलीकृतः। ‘नास्ति मत्समः देवः, येन सृष्टिः विस्तारिता।’ इति मन्यन्, स पञ्चमुखः ब्रह्मा गर्वितः अभवत्। तस्य द्वितीयं मुखं ऋग्वेदस्य जनकः अभवत्। तत्राङ्गोपाङ्गैः इतिहासैः सर्वगुह्यैः च संग्रहैः सहितम्। तस्मात् मुखात् सर्वे देवदानवाः अद्भुततेजसः उत्पन्नाः। ते स्वपुत्रैः सह सन्तः उद्विग्नचित्ताः अभवन्, बुद्ध्या लुप्ताः। ते स्वयम् अपि निर्वैराः सन्तः, आत्मनः पराजिताः इति चिन्तयामासुः। ‘गच्छामः शरणं देवं, ब्रह्मतेजसा हतबलाः स्मः।’ ‘स तत्र भयानकः भक्त्या सम्पूज्यः, अन्यथा न। तं महेशं स्तौमः परमया लयविद्यया।’ इति ते संगीतम् आरब्धवन्तः। ‘नमः ते देवदेवेश महेश पुनः पुनः नमः। वयं मोहिताः त्वदीयं परमं महत्त्वं न जानिमः। त्वं सर्वभूताधारः सर्वसृष्टिकारणम्। तव नामानां कीर्तनमात्रेण प्राणी दुःखात् विमुच्यन्ते। तव रूपाणि, महादेव, सर्वत्र व्याप्य स्थितानि। त्वं सर्वरूपधारिन्, त्वां न कश्चन वेद, यः कठिनानि कर्माणि युगान्ते काले च करोति।’ स एव हृष्टवदनः देवैः पूजितः। देवैः सह महेश्वरः मोहना नाम मधुरं गीतं क्रीडितवान्। एवं स देवर्षिपितृमानुषैः स्तुतः। सः करुणया ‘वरं दत्तुम् इच्छामः’ इत्युक्तः। ‘यद् यद् बलं तेजः शौर्यं च अस्माकं, सर्वं त्वया निगृहीतम्, भगवन्, त्वत्प्रसादात् पुनः प्राप्तम्।’ इति ते निवेदयामासुः। ततः स तत्र जगाम, यत्र रजोगुणाभिमानी अहंकारस्वरूपः ब्रह्मा आसीत्। ब्रह्मा तमसा आवृतः, तं प्राप्तं देवम् अजानन्। तदा विश्वात्मा सर्वकर्ता सर्वसारः अस्मान् प्रकटः अभवत्। रुद्रः तेजसा दीप्तः तस्य पुरतः स्थितः, स्वतेजसा तं विजित्य। स चन्द्रमा इव रात्रौ, उषसि वा, तस्य तेजसा शोभमानः आसीत्। स हस्तेन प्रणम्य स्मितपूर्वकं वचनं उवाच।