कदाचित् नासन् सरांसि, न पर्वतानि, न नद्यः, नापि समुद्राः। तदा केवलं महाकालः सञ्जातः, लोकहितार्थं स्थितः। स सृष्ट्यर्थं इच्छां स्वहस्ते संस्थापयामास। सा च इच्छा बिन्दुवद् अभूत्, बुबुधे च तस्य शक्त्या तेजसा च। तया हस्तेन ताडिता सा महती द्विखण्डरूपिणी जाता। तस्य मध्ये ब्रह्मा प्रादुर्भूतः, पञ्चमुखः चतुर्भुजश्च। स महाकालेन प्रोक्तः—“मम प्रसादात्, महाबाहो, अद्भुतां सृष्टिं कुरु।” स ब्रह्मा अपि सृष्ट्यर्थं प्रेरितः सन्, देवतान् न मनसि अकल्पयत्। तदा ब्रह्मणा तपसा दृश्यमानः, महाकालः षडङ्गवेदं दत्तवान्। पुनः स ब्रह्मा तपस्यायां स्थित्वा, भवस्य पूजां कर्तुम् आरब्धवान्। तदा ब्रह्मा उवाच—“शिवाय नमः, येन विश्वचैतन्यरूपेण, त्रिगुणातीताय, अनन्ततेजसे नमः। रजसा सृष्टौ रमसे, सत्त्वेन च स्थितिं पालयसि; तुभ्यं नमः। शिवाय, सर्वात्मने, सर्वतत्त्वातीताय, प्रकृत्याऽपि पराय नमः। पृथिव्यादिरूपाय, जलवह्न्याद्यात्मने, चन्द्रसूर्यस्वरूपाय, सर्वशरीरधारिणे नमः। सर्वप्रकाशाः, सर्वलोकाः, सर्वभूतानि, यद् भविष्यति, सर्वकारणानि अपि त्वयि एव स्थितानि।” एवं स्तुतः सन्तः, स गूढरूपधारी वचनमब्रवीत्—“ब्रह्मन्, वरं वृणुष्व।” स ब्रह्मा मनसा भवस्य पुत्रत्वं समिच्छत्, श्रद्धया। तदा स ईश्वरः उवाच—“चतुर्मुख, यत् त्वया मनसा मां पुत्रं रूपेण इच्छसि, तदेव न युक्तं पृष्टम्। अतः ममांशो नीललोहितः तव भविष्यति। त्वया मां पितरं रूपेण भक्त्या स्मृतमिति, लोके तव नाम ‘ब्रह्मा’ प्रसिद्धं भविष्यति।” एवं शापवरौ लब्ध्वा, सः पुत्रस्य सृष्टिं चकार। स ब्रह्मा, यज्ञसामिधं हस्तेन भ्रुवन्, ललाटं समुल्लिख्य, अन्तःस्थात् पुत्रः अभवत्। स पुत्रः पञ्चमुखः दशबाहुः, शूलधनुःखड्गशक्तिधरः, चन्द्रशेखरः, जटाजूटधारी, सिंहचर्मवसनः। स भवः, रुद्रः, पिनाकधृक्, नीललोहितः इति विख्यातः बभूव। सः प्रथमं सप्तर्षीन् मानसपुत्रान् ससर्ज, सनकादीन् अग्रतः। अनन्तरं अष्टमूर्तिभेदेन देवतान्, पञ्चविधेन पशून् च ससर्ज। सृष्टिः देवैः आरब्धा; ब्रह्माणं निर्माय, अधस्तात् अपि ससर्ज। तदा ब्रह्मा रुद्रं प्राह—“त्वं मया पूज्यः न कृतः।” नीललोहितः प्रत्युवाच—“सत्यं, त्वया न पूजितोऽहम्।” एवं ब्रह्मा रागबलात् मोहितचित्तः अभवत्। “मया सृष्टिः विस्तृता, मम समः देवः नास्ति,” इति मदमत्तः स पञ्चमुखः ब्रह्मा अभवत्। तस्य द्वितीयं मुखं ऋग्वेदस्य मूलम् अभवत्, सर्वाङ्गोपाङ्गैः, इतिहासैः, रहस्यैः च समन्वितम्। तस्मिन्मुखे सर्वदेवदानवाः, अद्भुततेजसः, अभवन्। तेषां पुत्रैः सह, ते सर्वे सन्तप्तचित्ताः, मोहिता अभवन्, शत्रुत्वं विना अपि आत्मानं पराजितम् अमन्यन्त। एवं सृष्टिसर्गः महाकालस्य कृपया, ब्रह्मणः तपसा, रुद्रस्य प्रादुर्भावेन च प्रवृत्तः।