सर्वे देवसंघाः तं गणं मोहयित्वा, ततः वायुनैव भगवन्तं भवं प्रति गत्वा प्रोचुः—"त्वया सन्तानः न उत्पादनीयः।" वायुः शीघ्रं गत्वा महादेवस्य समीपे स्थितवान्। तदा भगवतः शर्वस्य हृदि गाढं लज्जा समुपजज्ञे। गौरी अपि तीव्रशोकविह्वला स्वर्गवासिनः शप्तवती—"युष्माकं अपि सन्तानलाभः न भविष्यति।" यतः अयं वायुः एषा जनशून्या प्रदेशे आगतः, एवं उक्त्वा सा पत्युः कोपेन आविष्टा दीर्घं निश्श्वासं मुमोच। पुत्रार्थं सा वाग्देहमनः संयम्य तपः अकरोत्। इन्द्रेण अन्यैः च देवैः सह सा तं देशं प्रति जगाम। "एष भगवान् शिवः त्वत्सकाशं लज्जया आगतः।" इति उक्त्वा, "पुत्रं प्राप्य अहं गमिष्यामि, तस्यैव पार्श्वे स्थितुं, हे देवेश!" इति अपि अवदत्। तस्याः निश्चयं विज्ञाय देवः स्वयम् आगतः। "दृष्टिदानेन, हे देवदेवि, भाषणेन च, हे सुन्दरानने, त्वं काले पूर्वमेव विमुक्ता; संयोगः च समाप्तः। अतः स्वदेहसमुत्थः पुत्रः तव जायते।" "स्वदेहजा मलमेकां यथारूपां, हे सुरेश्वरि, गृहित्वा," इति त्रिशूलधारिणा उक्ता सा देवी, तदा सुरासुरसन्निधौ तेनैव सन्तुष्टा। चतुर्थ्यां तिथौ प्राप्तायां, शिवा, राजन्, स्नात्वा हराज्ञया चतुर्भुजं विनायकं ससर्ज। तदा हरवचनात् स जीवितं पुनः प्राप्य, तस्मात् सर्वेषां मर्त्यानां मध्ये विख्यातः अभवत्। स महात्मा विनायक इति त्रैलोक्यवन्दितः अभवत्। सर्वे देवगणाः देवीप्रियकारिणः तत्र हृष्टाः अभवन्। देवाः ऊचुः—"अयं तव पुत्रः, हे देवि, सर्वेषां अस्माकं श्रेष्ठः भविष्यति। एष पर्वतोत्तमः, हे शुभे, तव सेवया पावितः। ये अत्र स्नानं कुर्वन्ति, एषु परमपुण्यतोयेषु, विशेषतः ये एकचित्ताः माघमासस्य शुक्लतृतीयायाम् इति, तेषां परमशुभं स्यात्।" इति उक्त्वा सर्वे देवाः स्वस्वस्थानं प्रतिनिवृत्ताः। इत्येवं द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः 'ईशान्युत्तुङ्गमाहात्म्यम्' इत्यभिधायकोऽर्बुदखण्डे तृतीयपादे प्रभासाख्ये स्कन्दमहापुराणे समाप्तः। तत्रैव प्राचीनकाले जगत्कर्ता ब्रह्मा पादं न्यवेशयत्। तत्रैव ब्रह्मादयः सर्वे देवाः एकचित्ताः समागताः। गिरिशं प्रति तीर्थयात्रायां, राजन्, ते गाढभक्त्या युक्ताः अभवन्। "व्रतैः वयं क्लान्ताः, हे पितामह, सर्वे। अतः अस्मिन्नेव देशे किञ्चिद् उत्तमं उपदेशं दातुम् अर्हसि।" इति ऊचुः। "निरुपेक्षितदानैः पाठैः यज्ञैः च कठिनैः," इति देववचनं श्रुत्वा भगवतः हृदि दया उदपद्यत। ततः स्वपदचिह्नं रम्ये पर्वतशृङ्गे न्यवेशयत्। "सर्वे मुनयः तद् स्पृशन्तु; तदा परमं पदं प्राप्स्यथ।" इति उक्तम्। "अत्र न स्नानं, न दानं, न व्रतम्, न यज्ञः, न जपः, न किञ्चन आवश्यकम्। यदा एतत्पदचिह्नं मया स्थाप्यते, तदा सहस्रलोकाः तद् प्राप्नुवन्ति।" इति भगवान् अवदत्। एवं श्रीस्कन्दमहापुराणे प्रभासखण्डे अर्बुदखण्डे ईशान्युत्तुङ्गमाहात्म्ये च कथा प्रवहति।