तदा स भगवान् कपिलो महर्षिः तत्र पुण्यकं जलाशयं दृष्ट्वा, "मम नाम्ना अयं पुण्यः सरः प्रख्यातं भवतु," इति सन्तुष्टेन मनसा प्रोवाच। विशेषतः चतुर्दश्यां तिथौ ये जनाः अत्र आगच्छन्ति, ते परमां गतिं प्राप्नुवन्ति इति स निश्चितवान्। पुनः स उवाच—"तव नाम्ना अयं तीर्थः परमपुण्यवर्धनः भविष्यति; अत्र स्नानं कृत्वा शतसहस्रगुणं पुण्यं लभ्यते, अत्र दत्तं दानं च अक्षयफलदं भवति। ये च जनाः एकचित्तेन श्रद्धया अत्र श्राद्धकर्माणि कुर्वन्ति, तेषां महान् लाभः। केवलं तु, अत्र यः कश्चित् कृमिः वा पतङ्गः वा तृषार्तः सन् एतेषु पुण्यतोयेषु प्रविशति, तस्य अपि महान् लाभः। मानवाः तु ये श्रद्धया सत्यवचनाः च भवन्ति, तेषां फलम् अपरिमेयम्।" राजन्, कपिलायाः प्रभावेन सर्वे एत्र आगताः। ततः कपिला गवां गणैः परिवृता तान् गाः आरोह्य तत्र स्थितवती। अतः सर्वे जना यत्नेन तस्मिन्स्नानं कर्तव्यम् इति। एवं कथायाम्, पुलस्त्यः ऋषिः उवाच—"अत्र किल प्राचीनकाले वह्निः नष्टः अभवत्, देवाः अपि तम् अन्विष्य लब्धवन्तः।" तदा ययातिः पप्रच्छ—"कथं सः वह्निः तत्र एव पुनः लब्धः? एषा मे महती जिज्ञासा, महर्षे।" पुलस्त्यः प्रत्युवाच—"सर्वं जगत् तदा अन्नाभावेन पीडितम्, महती सन्देहवस्था अभवत्। बहवः मरणं प्राप्ताः, शेषाः अपि मृतवत् भूमौ स्थिताः। तादृशे दुःखे मर्त्यलोके सम्प्राप्ते, अन्नौषधीनां अभावेन केवलं अस्थीनि शेषाणि अभवन्।" तदा कश्चन अतिविषण्णः क्षुधया तृषया च पीडितः चाण्डालस्य गृहम् अगच्छत्। स चाण्डालः तं गृहं नीत्वा जलैः सम्यक् प्रक्षालयामास। स अग्निः, भो राजन्, भोक्तव्याभोक्तव्ययोः विवेकं कृत्वा विचारयामास—"यदा औषधयः लोके नष्टाः, तदा इदानीं यत् उपपद्यते, तत् उचितमेव। अहं अभक्ष्यं न भोक्ष्ये, अहं पृथिवीं परित्यजामि।" एवं मनसा निश्चित्य, अग्निः कोपेन पूर्णः तद्व्रतम् अकरोत्। यदा सहसा अग्निः लीनः अभवत्, तदा सर्वे अग्निष्टोमादिकाः कर्माणि उपरमितानि। तदा सर्वे देवसंघाः महतीं शङ्काम् अपद्यन्त। अग्निना परित्यक्ते मर्त्यलोके, सर्वे जना विनष्टाः। अतः अग्निः कुत्र स्थितः इति अन्वेष्टव्यः इति निश्चित्य, ते सर्वे पृथिव्याम् अग्निं अन्वेष्टुम् आरब्धवन्तः। तदा क्लान्ताः सन्तः देवाः एकं शुकं पुरतः अपश्यन्। स शुकः उवाच—"महान् तेजस्वी वह्निः, हविर्भुजां श्रेष्ठः, अदृश्यः अभवत्; अहं तं दृष्टवान्।" तदा स कोपेन पूर्णः अग्निं शप्तवान्। अग्निः शमीवृक्षस्य, तथा चाश्वत्थस्य अन्तः प्रविष्टः। तदा शुकः तम् उवाच—"ते तव जिह्वा विपरीता भविष्यति।" स च भगवाञ् वह्निः, देवैः अप्रत्यक्षः सन्, तत्र प्रविष्टः। अत्रैव वह्निः, निर्झरे पर्वते च, वर्तते। "महत् कष्टेन मृत्योर् मुखात् मुक्तोऽस्मि, हे देवाः," इति सः उवाच। स शुकं शप्त्वा, राजा अपि मण्डूकं शप्तवान्—"त्वं जिह्वाहीनः भविष्यसि।" ततः सर्वे देवगणाः आपां निर्गताः। ते उचुः—"यदि त्वं न भविष्यसि, तदा सर्वं जगत् शीघ्रं विनश्येत्। त्वं सर्वेषां देवतानां मुखं, लोकाः त्वयि प्रतिष्ठिताः। त्वया विना वयं नूनं नश्येम; अतः त्वं अस्मान् रक्षितुम् अर्हसि। त्वं ब्रह्मा, त्वं महादेवः, त्वं विष्णुः, त्वं सविता च। सर्वे इन्द्रादयः देवाः त्वयि आश्रिताः, हे यज्ञेश! किमर्थं त्वं निर्दोषान् अस्मान् परित्यक्तुम् इच्छसि?" एवं पुलस्त्येन महर्षिणा तस्य पुण्यस्य स्थले कपिलायाः महिमानं, अग्नेः च अद्भुतां लीला कथिता।