सा माता भयात् कम्पमाना दुःखसागरमग्ना, शीघ्रं शीघ्रं गोकुलं स्वं प्रत्यगच्छत्। तस्याः स्वरं श्रुत्वा वत्सः मातरं प्रत्यजानात्। असामान्यकाले तस्याः आगमनं तीव्रं भीषणं च अभवत्। तदा वत्सः पप्रच्छ—“किं कारणं अस्य असामान्यस्य समयस्य आगमनस्य?” सा माता प्रत्यवदत्—“स्नेहात् तव समीपं आगता; इच्छितं कार्यं सम्पादय।” पुनः सा उवाच—“मम पुत्र, मातृसमागमः दुर्लभः, पुनः न भविष्यति। मम जीवनं तस्मै रूपान्तराय तिग्राय दातव्यं। अद्य अहं मृगाधिपस्य समीपं गन्तव्या। तव सह मृत्युः मे प्रशंसनीयः, न संशयः। यदि त्वया विना, तदा एकाकिनी मरणं मे कर्तव्यम्। मातृभक्तानां भाग्यं निश्चितं मम भविष्यति। अथवा, त्वं इह स्थातव्यः, तव व्रतानि मम स्युः। मातृवियोगे जीवितं मे न प्रियं। न माता रक्षिता इव अन्यः, न मातृपथः तुल्यः। जीवस्य मृत्युः अन्यानां मृत्युभ्यः न भिन्नः। पुत्र, एषा अन्तिमा उत्तमा च मातुः उपदेशः। वनं सदा वासय, सततं जागरूकः भव। लोभात् कदापि न स्पृशेत् तृणमपि विपन्नस्थले। लोभात् मोहिता समुद्रं, अरण्यं, संग्रामं च प्रविशन्ति। मनुष्यः त्रिभिः दुःखितः—लोभात्, प्रमादात्, दुर्भविश्वासात्। पुत्र, सदा आत्मानं महता प्रयत्नेन रक्षेत्। वनं विचरन् सदा पशुभ्यः, दुष्टयोनि-जन्मभ्यः च सावधानः भव। शृणु मम उत्तरम्, दुःखनाशनम्; यथा विश्रान्तः पुनः आगच्छति, तथा जीविनां मिलनं। ते सर्वे तत्र मातरं मित्रमण्डलम् च द्रष्टुं समाययुः। तदा पुत्रशोकात् सा माता वाक्यम् उक्तवती। “मम लघु पुत्रः फेनपः असहायः, दुर्बलः, दुःखितः च। अयं पुत्रः भविष्याय नियतः, विशेषतः अद्य। सः विपन्नस्थले चरति, परगोष्ठे चरति। क्षम्यताम्, आर्याः; अहं सत्यं आश्रित्य गच्छामि।” तस्याः वचनं श्रुत्वा सर्वाः स्त्रियः दुःखपूर्णाः अभवन्। “त्वं कपिलं न गच्छ; दोषः न भविष्यति।” अत्र श्लोकः पूर्वं ऋषिभिः धर्मवद्भिः गीतः। कपिलः उवाच—“स्वार्थाय कदापि मिथ्या न वदामि। सहस्राश्वमेधाः सत्यं च तुलायां स्थापयेत। अतः जीवितरक्षणाय मिथ्या न वदामि। यत् त्वं परमसत्याय जीवनं त्यजसि, दुष्करं त्यागम्। सत्यस्य कारणात् मृत्युः कदापि न आगच्छति। तदा कपिलं दृष्ट्वा, चक्षुषी विस्मयात् प्रसारिते। सत्यनिष्ठानां कदापि अनिष्टं न भवति। पूर्वं कपिलः सत्यव्रतानि शपथैः उक्तवान्।