सतीनिष्ठया तस्याः, विशेषतः सत्यवाक्येन, परमप्रीतः भगवान् तस्यै वरं दत्तवान्। यत्र यत्र महद् लिङ्गं विद्यते, तत्र तत्तद् मम नाम धारयिष्यति, इति स भगवान् उवाच। एष एव मम अभिलाषः, अन्यः कश्चन नास्ति प्रयोजनम्। पुण्यस्थानं यत् मणिकर्णिका इति प्रसिद्धं, तत् अपि तव नाम्ना जातम्। तत्र वालखिल्याः तपोनिष्ठाः विशेषेण प्रतिष्ठिताः। तत्र सूर्यग्रहणकाले स्नानदानादिकाः क्रियाः विधीयन्ते। यः कश्चन तत्र स्नानं कृत्वा यं यं कामं चिन्तयति, स तम् एव प्राप्नोति। अतः तत्र स्नानाय सर्वशक्त्या यत्नः कर्तव्यः। यत्र पूर्वं पङ्गुना तपः कृतम्, ब्राह्मणेन च। स ब्राह्मणः पङ्गुर्नाम, च्यवनवंशसम्भूतः, तत्र कदाचित् वसति स्म। स गृहकृत्येषु प्रवृत्तः, स्वजनैः सह किञ्चिद् कालं व्यतीत्य, तैः परित्यक्तः, अर्बुदगिरिं गतवान्। तत्र लिङ्गं स्थाप्य, प्रभुं पूजयामास। स शिवभक्तः जात्वा, वायुभक्षणेन जीवितुम् आरब्धवान्। एवं महादेवः तेन ब्राह्मणेन तुष्टः अभवत्। ततः स ब्राह्मणं प्रति भगवान् उवाच—‘अत्यन्तदुर्लभं यद् इच्छसि, तत् सर्वं दास्यामि।’ तदा स ब्राह्मणः प्रार्थयत—‘भगवन् शङ्कर, मम खञ्जता तव प्रसादेन अत्र नश्यतु। तव च नित्यसंनिधिः अत्र भवतु, उमा सहितस्य। मम तपःशक्त्या एतत् तीर्थं ख्यातिं यास्यति। शुक्लचैत्रचतुर्दश्यां मम अपि अत्र सन्निधिः स्यात्।’ इत्युक्ते, पुलस्त्यः उवाच—केवलं स्नानमात्रेण स ब्राह्मणः दिव्यदेहं प्राप्नोत्। तस्मिन् दिने, राजन्, तत्रैव स्नानं कर्तव्यम्। एवं सप्तसप्तत्यधिकसप्ततितमः अध्यायः समाप्तः, ‘पङ्गुतीर्थमाहात्म्यम्’ इति नाम्ना, अर्बुदखण्डस्य तृतीयभागे, सप्तमप्रभासखण्डे, अष्ट्येकसहस्रसंख्यायां स्कन्दमहापुराणे। पुनः पुलस्त्यः उवाच—ततः परं, राजेन्द्र, अनुत्तमं यमतीर्थं गन्तव्यम्। पुरा चित्राङ्गदः नाम राजा बभूव, अतीव लोभेन युक्तः। स अतीव क्रूरः दुष्टः च, देवब्राह्मणपीडकः। सत्यशौचविहीनः, मायालोभद्वेषसमन्वितः। स यदा तीर्थयात्रया श्रान्तः, क्षुधातृड्भिः पीडितः, तदा एकस्मिन् सरसि प्रविष्टः, यत्र पद्मैः पूर्णम्, मकरकच्छपमत्स्यसमाकुलं च। तृषार्तः स तत् सरस्तद् एव प्रविष्टवान्। तस्य कृते यमेन घोरनरकाः निर्मिताः। तस्य स्पर्शमात्रेण सर्वे नरकवासिनः सुखं प्राप्नुवन्। विस्मिताः ते नरकस्थाः तत्र स्फुटं सुखोत्पत्तिं व्याहरन्। तदा वैवस्वतः यमः उवाच—‘पृथिव्यां अर्बुदगिरिः अस्ति। तत्र स राजा मृत्युम् अयात्; तस्य हेतोः अत्र कारणं वक्ष्यामि। तत्र मकरग्रहणेन स नीचराजा निधनम् आप्तः।’ यम उवाच—‘सः तत्क्षणात् विमुच्यताम्, अन्ये चात्र न आनयन्तु।’ ततः यमाज्ञया तस्य यमदूतैः विमोचनं कृतम्। यः कश्चन भक्तियुक्तः तत्र स्नानं करोति, स विशेषफलम् आप्नोति। अतः तत्र सर्वशक्त्या स्नानं कर्तव्यम्। तत्र एव श्रद्धाविधिं यथाविधि कर्तव्यम्। एवं अष्टादशोऽध्यायः समाप्तः—‘यमतीर्थमाहात्म्यम्’ इति नाम्ना, अर्बुदखण्डस्य तृतीयभागे, सप्तमप्रभासखण्डे, अष्ट्येकसहस्रसंख्यायां स्कन्दमहापुराणे।