मध्यान्हसमये तृषार्तः स तत्र समागतः। तस्मिन्नेव क्षणे दिव्यरूपधारी कश्चन तत्र प्रादुरभवत्। ततः तस्याः पतिः अपि तां अन्वेष्टुं समुपागमत्। स तु पत्न्याः संदर्शनकाङ्क्षया— "यदि मदीया पत्नी, हे सुकुमारि, अत्र आगता वा दृष्टा वा," इत्यादि पप्रच्छ। स तु तृष्णया पीडितः, क्षुधया क्लान्तः, पुनः पुनः रोदनं चकार। तस्य दिव्यं रूपं प्राप्तं, यद् देवतानामपि दुर्लभं। ततो दिव्यरूपधारी तम् उक्तवान्— "त्वमपि शीघ्रं एषु जलेषु स्नातुम् अर्हसि।" ततः सः पुत्रेण सह तस्मिन्यप्सरः प्रविवेश। तत्रैव तस्मिन् जलाशये स दुःखितः प्राणान् त्यक्तवान्। पतिं समं चिता निर्माय, सा स्वयमेव वह्निं प्रज्वालयामास। तदा परमकारुण्यवशात् तत्र स्थिताः महर्षयः विस्मयेन तां इदं वचोऽब्रुवन्— "सुभगे, त्वं कुतः एतं महापापिनं पतिं अनुगच्छसि?" सा तु प्रत्युवाच— "मम पतिं विना रूपस्य किं प्रयोजनम्? सः कुरूपो वा सुन्दरः, दरिद्रो वा धनाधिपः— मम पतिः एव मम सर्वस्वम्।" तदा महर्षयः तस्याः पुत्रं दृष्ट्वा— "एष बालकः, हे द्विजोत्तम, तव शरणागतः," इति उक्तवन्तः। पुनः परमकारुण्येन ते परस्परं निरीक्ष्य, तस्याः पतिं पुनरुत्थापयामासुः। तस्मिन्नेव क्षणे, तेषां मनसि कामितः दिव्यः विमानः आकाशे प्रादुरभूत्। ततः तद् दम्पती, तेषां विशुद्धात्मनाम् ऋषीणां पुरतः स्थित्वा, तत्रैव महर्षिभिः तां स्त्रीं मणिकर्णिकां संबोधितवन्तः। तस्याः पतिव्रत्येन, विशेषतः सत्यवचनात्, तैः कृतप्रसादाः ऋषयः ताम् ऊचुः— "यत्रायं महालिङ्गः स्थितः, स मम नाम्ना प्रसिद्धः भविष्यति।" सा तु प्रत्यवदत्— "एवमेव मम कामः, अन्यदर्थं न चाहम् इच्छामि।" ततो मणिकर्णिका इति ख्यातं पुण्यक्षेत्रं तस्याः नाम्ना समुत्पन्नम्। तत्र वाळखिल्याः तपस्विनः विशेषेण प्रतिष्ठिताः। तत्र, सूर्यग्रहणे, स्नानदानादिकाः क्रियाः विधीयन्ते। यः कश्चन तत्र स्नात्वा यं यं कामं चिन्तयति, तं तं लभते। अतः सर्वैः प्रयत्नेन तत्र स्नानं कर्तव्यम्। यत्र पूर्वं पङ्गुना ब्राह्मणेन च तपः कृतम्, तत्र च्यवनवंशसम्भूतः पङ्गु नाम ब्राह्मणः कश्चिदासीत्। स गृहकृत्येषु प्रवृत्तः, कदाचित् स्वजनैः परित्यक्तः, अर्बुदगिरिं गतवान्। तत्र लिङ्गं स्थाप्य, प्रभुं पूजयामास। स शिवभक्तः अभवत्, वायुभक्षणेन जीवितम् अकरोत्। ततः महादेवः तेन ब्राह्मणेन तुष्टः अभवत्। स तं वरं दातुम् उद्यतः— "यद् दुर्लभं तदपि दास्यामि," इत्युक्त्वा। पङ्गुः प्रार्थयामास— "मम पाङ्गुत्वं तव प्रसादेन अत्रैव नश्यतु, हे शङ्कर। तव चात्र सदा सानुग्रहम् अस्तु, भवत्याः सहितस्य।" तदा महेश्वरः उक्तवान्— "तव तपसा, हे महात्मन्, इदं क्षेत्रं यशस्वि भविष्यति। शुक्लचैत्रचतुर्दश्यां मम सन्निधिः अत्र भविष्यति।" एवं तत्र पुण्यक्षेत्रस्य महिमा संप्रकाशितः।