श्रीस्कन्दपुराणान्तर्गतं एतत्कथामृतं संक्षिप्य प्रवदामि। तत्र काञ्चनखान्याः महती महिमा प्रकटिता, या शीघ्रमेव हृदि कामितं फलं ददाति। तत्रैव चिरकालं पावनं तीर्थं सदा पापापहं सन्निहितं भवतु इति प्रार्थितम्। वैशाखमासस्य शुक्लपक्षे द्वादश्यां वार्षिकं महोत्सवः सम्पद्यते स्म। ततः स्वकार्यसिद्धये राजा गुरुकुलं प्रति प्रस्थितवान्। स राजा स्वकार्यं सम्पन्न्य शेषं धनं समाहितवान्। एवं काञ्चनखान्याः महिमा महर्षिणा प्रकाशिता। तदनन्तरं, क्रुद्धः विश्वामित्रः स्वशिष्यं कौत्सं तादृशावस्थं प्राह। स तदा दुर्लभं वस्तु बारं बारं प्रार्थितवान्। दिव्यज्ञानसम्पन्नः स विश्वामित्रः स्वाश्रम एव तपोबलसमन्वितः कठोरं तपश्चर्यां कृतवान्। अथ कदाचित् क्षुधार्तः ब्राह्मणः तत्र आगत्य उच्चैः व्याजहार — ‘क्षुधया पीडितस्य शीघ्रं शुद्धं सर्पिष्मन्तं पायसं देहि, हे ब्राह्मण!’ तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रः तत्क्षणमेव सावधानतया तदाहारं समुपादाय ददौ। तदा दुर्वासाः तं उत्थितं दृष्ट्वा निरीक्षितवान्, एवं प्रोवाच — ‘हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, अल्पकालं क्षमस्व, स्नात्वा पुनरागमिष्यामि।’ इति उक्त्वा दुर्वासाः स्वाश्रमं गतः। विश्वामित्रः तदा तपसा स्थितः पर्वतशिखरवत् अदृश्यत। कौत्सः नियमपरायणः मुनिसेवायाम् अभिरतः। पुनरागत्य, दुर्वासाः शुद्धभावः अभवत्। यदा स महर्षिः प्रस्थितवान्, विश्वामित्रः तपोमयः शिष्यं सम्बोधितवान् — ‘गुरुदक्षिणा याच्यतां; ते सेवा एव दक्षिणा; गच्छ गृहं, हे नियमधारिन्।’ पुनः पुनः शिष्यः विनयपूर्वकं आचार्यं प्रार्थितवान्। तदा आचार्यः उक्तवान् — ‘चतुर्दश काञ्चनमानानि संगृह्यताम्।’ एवमुक्तः कौत्सः विचिन्त्य उपससार। तदा मुनिवर्येण उक्तं — ‘यत् त्वया पृष्टं, तत् उत्तरं मया दत्तम्। दक्षिणदिशि सिद्धजनैरुपासितः संगमः अस्ति। तत्र स्नात्वा जनाः पावनाः भवन्ति; धर्मनिष्ठः तत्र नियमेन स्नात्वा पुण्यं प्राप्नोति। यः वेदविद्यायुक्तं ब्राह्मणं सुवर्णादिदानेन तर्पयति, स च तिलोदकीसरस्वत्योः प्रसिद्धे संगमे, यश्च उपवास्य विप्रान् तर्पयति, मासमेकं नियमेनैकभोजनश्च भवति, तस्य नाभस्यामावास्यायाम् वार्षिको यात्राक्रमः। सिन्धुजातानां अश्वानां पानाय तिलोदकी सुप्रसिद्धा, सदा पावनसलिला; तत्र स्नानं कृत्वा सप्तजन्मार्जितपापान्यपि नश्यन्ति। अतः तत्र स्नानं, दानं, नियमः, यज्ञः च अक्षयं भवति। एवं विधिभिः पुण्यक्षेत्रयात्रया पुण्यवृद्धिः लभ्यते।’ तत्र सीतासरोवरं सर्वकामफलप्रदं प्रसिद्धम्। यत्र स्नात्वा सर्वपापविनिर्मुक्तिः स्यात्; रामस्य वरदानात् तद् महाफलनिधिः जातम्। तस्य सरसः इतिहासं ते सुखाय प्रवदामि। तत्र स्नानं, दानं, जपः, होमः, तपश्च — सर्वं पुण्यदं भवति। कृष्णपक्षचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः पुण्यकरम्। एवं शास्त्रविहितं पुण्यक्षेत्रमाहात्म्यं सम्यग् उपदिष्टम्।