अर्बुदगिरौ के प्रधान तीर्थानि सन्ति इति पृष्टे, द्विजश्रेष्ठ, अर्बुदस्य महिमा या श्रूता सा विवृता। तत्र दिव्यः ऋषिः वसिष्ठो नाम आसीत्, ब्रह्मणः मानसजः। सः संयतः, अल्पाहारः, सर्वभूतहिते रतः च। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः आचरन्, जपहोमपरायणः, तस्य नन्दिनी नाम शुभा गोः आसीत्, या सर्वकामदायिनी प्रसिद्धा। एकदा सा पृथिव्याम् विचरन्ती तृणानि चरन्ती आसीत्; तस्मिन्नेव काले, तीक्ष्णरश्मिः भगवान् सूर्यः आसीत्। सः द्विजः सदा सायं प्रातः च तस्याः क्षीरं गृह्णाति। ततः स ब्राह्मणः चिन्तायुक्तः, प्रायश्चित्तभीत्या सन्दिग्धः अभवत्। तदनन्तरं सः गह्वरं समीपं गच्छन्, भूमेः भारात् कष्टं कूजनं शृणोति। "यज्ञाग्नेः उत्पन्नः, कष्टेन, त्वां द्रष्टुं आगतः अस्मि," इति भूमिः। "अत्र पतितः अस्मि, भगवन्, असह्यं दुःखं मम, रक्ष," इति प्रार्थयति। ततः सः सरस्वतीं, या त्रैलोक्यशुद्धि नदी, ध्यानं अकरोत्। सा तं गह्वरं शुद्धवारिभिः सर्वतः पूर्णं अकरोत्। ततः ऋषिणा सह हृष्टा, सा आश्रमं प्रति जगाम्। सः महर्षिः तं गह्वरं दृष्ट्वा, ब्राह्मणः चिन्तयन्, मनसि विचारमकरोत्—"अतः शीघ्रं हिमवद्गिरिं गच्छामि, पृथिव्याः श्रेष्ठं।" "स एव गिरिः, भूमेः नाथः, अत्र गिरिं प्रेषयिष्यति," इति। ततः सः हिमवत्समीपं गत्वा, जलादिभिः पूजां कृत्वा, तं सम्बोधितवान्—"स्वागतं ते, ऋषिश्रेष्ठ! अद्य मम जीवनं सफलम्।" "वद, ऋषिवर, किं कर्तव्यम्, स्वजीवने अपि," इति हिमवत् उवाच। तत्र नन्दिनी, उत्तमा गौः, गह्वरे पतिता। सा पतनभीत्या यत्नेन उत्थापिता। "अतः, शिखरिनां नाथ, तत्र कश्चित् विशिष्टं गिरिं प्रेषय," इति। "मापयित्वा कश्चित् गिरिं प्रेषयिष्यामि," इति हिमवत् प्रतिज्ञातवान्। "अधः गणना नास्ति, शिखरिश्रेष्ठ," इति। तस्य जिज्ञासा उत्पन्ना; सर्वं विस्तारतः कथय। वसिष्ठस्य प्रिया धर्मनिष्ठा पत्नि अहिल्या आसीत्। तस्मिन्काले, ऋषिः शतशः शिष्यान् शिक्षयामास। तेषु, अन्यः शिष्यः विशेषतः गुरौ भक्तः आसीत्। सः वृद्धावस्थया अपि न त्यक्तः। ज्ञाननिष्ठः, कृत्येषु प्रवृत्तः, तथापि। सः बहूनि वस्तूनि गृहित्वा, परमाश्रमं गच्छति। तत्र एकं शुक्लजटाम् दारुषु लग्नं दृष्टवान्। "हाहा, मम जीवनं नष्टम्—कथं कर्तव्यनिष्ठस्य एतद् सम्भवति?" इति। "मम प्रमाददोषात् वंशविनाशः भविष्यति," इति। तस्य दुःखं शीघ्रं गौतमाय निवेदितम्। "बाल, गृहं गच्छ, अग्निहोत्रादि कर्माणि कुरु," इति गुरु आह। एवं उक्तः, सः अपि गुरवे प्रत्युत्तरं दत्तवान्—"एतेनैव पूर्णत्वं प्राप्तम्, न संशयः।" एवं वसिष्ठस्य अर्बुदगिरौ महिमा, तस्य तपः, गौः नन्दिन्याः घटना, हिमवत्संवादः, शिष्याणां धर्मनिष्ठा, अहिल्यायाः पतिव्रता, शिष्यस्य दुःखं च, सर्वं श्रुत्वा, अर्बुदगिरिः परमं तीर्थं इति प्रसिद्धम्।