नास्ति तीर्थं किञ्चिद् अरुणात् परं, न च देवता काचिद् अरुणेश्वरात् श्रेष्ठा। एवं नन्दिकेश्वरः उवाच, तदा मृकण्डोः सुतः सर्वाङ्गेन प्रमुदितोऽभवत्। अथार्भुदखण्डस्य तृतीयो भागः आरभ्यते। व्यासः उवाच—ॐ, अनन्ताय, सूक्ष्माय, ज्ञानगम्याय, स्रष्ट्रे नमः। सर्वाणि मन्वन्तराणि, विविधाः सृष्टयश्च, कीर्त्यन्ते। अस्माभिः पुण्यक्षेत्राणां परमं माहात्म्यं श्रोतुम् इच्छामः। त्रयः कोटयः अर्धकोटिश्च—एवं तेषां संख्या प्राचीनकाले आसीत्। क्षेत्राणि, नद्यः, पर्वताः, सरितः चापि तथा। तेषु, अर्भुदः नाम्ना विख्यातः, पापनाशनः उच्यते। सर्वाणि तीर्थानि स्नानदानादिभिः यथाविधि शुद्धिं कुर्वन्ति। कथं वसिष्ठस्य यशः पृथिव्याम् अभवत्? के मुख्यतीर्थानि पर्वते अर्भुदे सन्ति? द्विजोत्तम, अर्भुदस्य यद् माहात्म्यं श्रुतम् अस्ति। आसीत् दिव्यः महर्षिः वसिष्ठः, प्रजापतेः मनसः सम्भूतः। सः संयतः, मिताहारः, सर्वभूतहिते रतः। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपस्यायाम् स्थितः, जपहोमपरायणः, तस्य नन्दिनी नाम गौः आसीत्, पुण्या, सर्वकामदुघा, यशस्विनी च। एकदा सा गौः पृथिव्याम् विचरन्ती, तृणानि चरन्ती आसीत्। तस्मिन्नेव काले, भास्करः दीप्तिमान् तत्र आसीत्। स महर्षिः, द्विजः, सायंप्रातः सदा तस्याः दुग्धं गृह्णाति स्म। तदा ब्राह्मणः चिन्तायुक्तः, प्रायश्चित्तभीत्या व्याकुलः अभवत्। सः ततः तस्मिन गिरिदारे समुपेत्य, भूमेः भारात् कृच्छ्रं शुश्राव। "यज्ञाग्नेः समुत्पन्ना अहम्, दुःखिता त्वां द्रष्टुम् आगता।" "पतिता अस्मि अत्र, भगवन्, असह्यक्लेशात् मां त्रातुम् अर्हसि।" सः सरस्वतीं, त्रैलोक्यपावनीं नदीं, ध्यायन् आसीत्। सा सरस्वती तं दरं निर्मलजलैः सर्वतः पूरयामास। तया सह मुनिना प्रमुदितया, सा तपोवनं प्रति जगाम। स महर्षिः तं गम्भीरं दारं दृष्ट्वा, चिन्तयन्, मनसि मेयं विचारमकरोत्—"तस्मात् शीघ्रं हिमवन्तं, पर्वतानां श्रेष्ठम्, गमिष्यामि।" "स एव पर्वतः, पृथिव्याः नाथः, अत्र पर्वतं प्रेषयिष्यति।" ततः स मुनिः हिमवन्तं प्रति गतः, तं जलार्घ्यादिभिः पूजयित्वा, इदं वचनं प्राह— "स्वागतम्, मुनिश्रेष्ठ! अद्य मम जन्म सफलम्। किं कर्तव्यम्, वद, स्वजीवितं यदि अपि।" तत्र नन्दिनी गौः गम्भीरे पतिता आसीत्। सा दुःखात् भीता, यत्नेन उत्थापिता। "तस्मात्, कश्चिद् विशेषः पर्वतः अत्र प्रेष्यताम्, शिखरिणां नाथ।" "अहं पर्वतं प्रेषयिष्यामि, यथामाप्यं विचिन्त्य।" अधस्तात् संख्या नास्ति, पर्वतानां श्रेष्ठ। सस्य कौतूहलं जातम्; सर्वं विस्तारतः कथय। तस्य पत्न्यः अहल्यायाः, धर्मनिष्ठायाः, कीर्तिमत्याः, महान् अनुग्रहः आसीत्। तदा महर्षिः शतशः शिष्येभ्यः अध्यापनं कुर्वन् आसीत्। तेषु, अन्यः कश्चन शिष्यः गुरुं विशेषतः भक्त्या सेवते स्म।