सागरः करुणामयः, अत्यन्तं नम्रभावेन एवमुक्त्वा सर्वप्राणिनां हितार्थं सर्वाणि तानि अत्युत्तमानि व्यवस्थापयति। एकदा, हे पुरन्दर, त्वं कैलासशिखरे स्थितः आसीः। तत्र क्षणमात्रं तव गर्वः अपसृतः, संयमेन लज्जितः अभवः। ततः, हे वज्रधर, मया तव प्रति आदेशः कृतः यः पृथिव्यां अवरोहणाय आसीत्। तेन शक्त्या एष क्षेत्रं मम निवासस्थानं अभवत्। अधुना तव सततं पूजनं दिवा रात्रौ क्रियते। आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी, सूर्यः, चन्द्रः, मानवः च—एते सर्वे तव पूजनस्य प्रभावेन यथावत् व्यवस्थिताः। कालः अपि वस्तूनि, प्राणीन्, मार्गं च परिवर्तयति। मम अनन्तचैतन्यानन्दसिन्धोः किञ्चन तरङ्गाः उत्पद्यन्ते। वाक्, लक्ष्मीः, क्षमा, श्रद्धा, बुद्धिः, स्वाहा, स्वधा, अन्याश्च शक्तयः, एते मम महाशक्तेः अंशाः। एषा मम महाशक्तिः गौरी नाम, मायारूपिणी, जगन्माता च। एतया शक्त्या सृष्टिः, स्थितिः, लयः, गमनं च सम्पद्यते। मोहात् विमुक्तः तु मम महत्त्वं विचारय। ततः, मम स्वरूपेण युक्तः सः पृथिव्यां राज्यम् प्राप्तवान्। पुनः पुरन्दररूपेण दिव्यान् भोगान् दीर्घकालं अनुभूतवान्। नन्दिकेश्वरः उवाच—एवमुक्त्वा देवः अन्तर्धानं गतः, राजा वज्राङ्गदः सिद्धः तत्र स्थितः। एवं, हे पुण्यश्लोक, शिवभक्तेः विकासं तव कथितम्। अत्र विस्तरेण वचनस्य किम्? शोणगिरिपरिक्रमा एव पर्याप्ता। उत्तरायण, विषुवत्, अन्येषु शुभकालेषु च, अरुणात् पवित्रं क्षेत्रं नास्ति, अरुणेश्वरात् श्रेष्ठः देवः नास्ति। नन्दिकेश्वरस्य एवमुक्तेः, मृकण्डुसुतः सर्वाङ्गेन हर्षितः अभवत्। अधुना तृतीयः खण्डः—अर्बुदखण्डः—आरभ्यते। व्यासः उवाच—ॐ, अनन्ताय, सूक्ष्माय, ज्ञानगम्याय, सृष्टिकर्त्रे नमः। सर्वे मन्वन्तराः, विविधा सृष्टयः च, अधुना वयं पुण्यक्षेत्राणां परमं यशः श्रोतुमिच्छामः। प्राचीनकाले त्रिकोट्यः अर्धकोट्यः च संख्या आसीत्। पुण्यक्षेत्राणि, नद्यः, पर्वताः, सरितः च तद्वत्। तेषु अर्बुदः नाम्ना, हे निष्पाप, सर्वपापनाशकः उच्यते। सर्वे पुण्यक्षेत्राणि स्नानेन, दानेन, अन्यैः विधिभिः यथायोग्यं शुद्धिं ददति। वसिष्ठस्य यशः पृथिव्यां कथं प्रसिद्धं अभवत्? अर्बुदपर्वते के मुख्यपुण्यक्षेत्राणि सन्ति? हे द्विजश्रेष्ठ, अर्बुदस्य महत्त्वं यथा श्रुतम्। तत्र दिव्यः ऋषिः वसिष्ठः आसीत्, ब्रह्मपितामहस्य मानसजः। सः संयतः, अल्पाहारः, सर्वभूतहिते रतः आसीत्। ग्रीष्मे पञ्चाग्नितपः, जपहोमपरायणः, नन्दिनी नाम गौः तस्य आसीत्, प्रसिद्धा शुभा च, सर्वकामदायिनी। एकदा, सा पृथिव्यां विचरन्ती तृणं चरन्ती आसीत्। तस्मिन्नेव काले, भास्करः तीक्ष्णरश्मिः तत्र आसीत्। ऋषिः स द्विजः सदा सायं प्रातः तस्याः क्षीरं गृह्णाति स्म। ततः ब्राह्मणः चिन्तायुक्तः, प्रायश्चित्तभीत्या निश्चितः अभवत्। तदा सः गह्वरं समीपं गत्वा, भूमेः भारात् कष्टं कूजनं श्रुतवान्।