सः अरुणाचलनाथं करुणामृतसिन्धुम् इति सम्बोध्य तं प्रणम्य, प्रतिदिनं पञ्चामृतादिभिः नानाविधैः द्रव्यैः अभिषेचयामास। कल्हारपुष्पैः स्रवत्कस्तूरीरसैः च सम्पूज्य, त्रिवर्षपर्यन्तं संयतः भक्त्या तं सेवाम् अकरोत्। एवं काले गते, सः एकं धूमगिरिप्रतीकाशं वृषारूढं भगवन्तम् अपश्यत्। तत्र वसिष्ठादि ब्रह्मर्षिभिः नारदप्रमुखैः महर्षिभिः च, करुणासमुद्रतरङ्गैः पद्मरसालयैः च सहितः सः ईश्वरः दृष्टः। तं दृष्ट्वा देवराजं, सः अष्टाङ्गप्रणिपातेन भूमौ निपत्य, राजा हस्तौ शिरसि कृत्वा प्रार्थयामास—"अहमेव एवं कृतवान्; मम अपराधः क्षम्यताम्" इति। एवं कृत्वा, सः अत्यन्तं विनीतः करुणामयः भगवान् उवाच—"एतानि सर्वाणि सर्वभूतानां कृते अतीव व्यवस्थितानि। एकदा, हे पुरन्दर, त्वं कैलासशिखरे स्थित्वा, क्षणमात्रं गर्वं मुञ्चित्वा निग्रहस्य लज्जया संतप्तः अभवः। हे वज्रपाणे, मया त्वं भूमौ अवतीर्तुं आज्ञापितः। तदा तेन प्रभावेन एतत् क्षेत्रं मम निवासभूतम् अभवत्। अधुना, त्वया अहर्निशं निरन्तरं यत् पूजनं कृतम्, तेन आकाशवाय्यग्निवरुणपृथिवीसूर्यचन्द्रमानवाः—सर्वे एव, कालः हि भूतानि वस्तूनि मार्गं च परिवर्तयति। मम चिदानन्दसिन्धोः केचन तरङ्गाः उत्पद्यन्ते। वाणी लक्ष्मीः धृतिः श्रद्धा बुद्धिः स्वाहा स्वधा चान्याः, एषा मम महाशक्तिः गौरी माया जगज्जननी। अस्याः शक्त्या सृष्टिस्थितिसंहारगमनानि सञ्जायन्ते। मोहात् विमुक्तः मम ऐश्वर्यं चिन्तय। एवं मम रूपं लब्ध्वा, सः पृथिव्याः अधिपत्यं प्राप, पुनः पुरन्दररूपेण दिव्यान् भोगान् चिरकालं अन्वभवत्। नन्दिकेश्वरः उवाच—एवं उक्त्वा भगवान् अन्तर्धानम् अगच्छत्; राजा वज्राङ्गदः सिद्धिम् आप्तवान्। एवं, हे महाभाग, अहं तव शिवभक्तेः समृद्धिं आख्यातवान्। किमत्र बहुना? शोनगिरिपरिक्रमणमेव पर्याप्तम्। संक्रान्त्ययनादिषु पुण्यकालेषु, अरुणात् श्रेष्ठं क्षेत्रं नास्ति, न च अरुणेश्वरात् परो देवः। नन्दिकेश्वरस्य एवं वदतः, मृकण्डुसुतः सर्वाङ्गेन हृष्टः अभवत्। अथ तृतीयोऽर्बुदखण्ड आरभ्यते। व्यास उवाच—ओम्, अनन्ताय सूक्ष्माय विज्ञानगम्याय सृष्टिकर्त्रे नमः। सर्वाणि मन्वन्तराणि विविधाश्च सृष्टयः, अधुना पुण्यक्षेत्राणां परमं महिमानं श्रोतुम् इच्छामः। त्रिकोट्यर्धकोट्यः तेषां संख्या प्राचीनकाले आसीत्। पुण्यक्षेत्राणि नद्यः गिरयः सरितः च, तेषु अर्बुदं नाम्ना, हे पापशुद्ध, सर्वपापापहं स्मृतम्। सर्वाणि क्षेत्राणि स्नानदानादिभिः शुद्धिं यथायोग्यं ददाति। कथं वसिष्ठस्य महिमा पृथिव्यां प्रसिद्धः अभवत्?