स एव कमललोचनः अतलम्, वितलम्, सुतलम्, तथैव नितलम् अपश्यत्। स सप्त अधोलोकान् अपि निरीक्ष्य, भोगवत्याः पुरं वैरोचनीनाम् अतीत्य गच्छन्, उत्सुकतया पुनः पुनः “इदं दृष्टम्, इदं दृष्टम्” इति स्वयम् अवदत्। तस्मात् अधः अपि स बलवता नासिकया घनं सागरं विदारयामास। तत्र केवलं पृथिवी विदीर्णा, सागरः तु प्रचण्डतरं कम्पितः। एवं सहस्रसंवत्सराणि स भ्रममाणचित्तः मोहाविष्टः विचरन्, तस्य खुराः क्षीणाः, दंष्ट्राः भग्नाः, शरीरं च भग्नम् अभवत्। क्लान्तः स श्वसन्, निगृहीतगर्वः अभवत्। व्रतं न सम्पूरितम् अपि स प्रत्यागमनाय उत्सुकः अभवत्। तस्य नेत्रे श्रान्तया अन्धे अधोलोकमध्ये एव स्थिते। कथञ्चित् स निर्गत्य, कूपकण्ठात् दूरस्थले एव प्रकटितः। तदा स्तम्भस्य तेजसा, यथा रज्ज्वा, समाश्रित्य प्रतिनिवृत्तः। अहं तु तस्य महतो ज्योतिर्मण्डलस्य मूलम् अपश्यं, तत्र पूर्वं न किञ्चन आदिः दृष्टः। स देवः, सर्वलोकातिगः, दीर्घकालं मोहबन्धने बद्धः अभवत्। एवं निश्चित्य, गर्वं विहाय, कमललोचनः शीघ्रं प्रतन्यन् निवृत्तः। ततः स आकाशे, अनाश्रिते व्योम्नि, शीघ्रं प्रलयन्, मुखं व्योम्नि स्थितम्, ऊर्ध्वं प्रतिपेदे। तस्य पक्षाभ्यां जलानि विक्षिप्यमाणानि आसन्। स बलात् आरोहन्, दृष्टिपथात् बहिः गत्वा, स्तम्भस्य समीपे मायाहंसः उत्पन्नः। स प्रथमं मेघमार्गम् अतिक्रम्य, दिविस्थानां प्रकाशलोकान् अपि अतीत्य, वायोः मनसः वा वेगः यः सूक्ष्मः, तस्य रूपं तस्मात् अपि सूक्ष्मतरम्। आरोहणकाले तस्य पत्रवासः जीर्णः दूरं पतितः। सप्त वातगणान् अतिक्रम्य, विस्मितः अभवत्। स चिन्तयामास—“हरेः मूले अप्राप्ते, कः तस्य पुरतः स्थितुं शक्नोति? मम दीर्घायुः किमर्थम्, यदि व्रतं न पूर्णम्? विष्णुम् अतिक्रान्तुम् इच्छतः कः सहायः भविष्यति? उत किञ्चिद् उपायेन गोपयेत्? हि गर्वः महात्मनां सम्पद् इति।” ततस्तमाकाशे, न दूरस्थले, किञ्चित् शुद्धं निर्मलं वस्तु दृष्टम्। स चिन्तयामास—“इदं किम् पद्मनालम्, किम् उदधौ, उत आकाशे? कथं तत्र?” पद्मसम्भवः स ज्ञातवान्, तत् केतकिपत्रम् इति। हिरण्यगर्भः निर्मलं केतकिपत्रं गृहीत्वा, लक्षसंवत्सरपर्यन्तं व्योम्नि एव विचरन्। स कमलयोनि, भग्नाशः, गम्भीरं चिन्तयामास। अपूर्णव्रतः, स नीचत्वमपि आश्रित्य स्थितः। “अस्मिन् प्रयासे मम सीमिता शक्तिः कुत्र? मम अङ्गानि पतन्ति इव, अहम् अपि पतन् इव। किं बहुना, एतेषु दीर्घनिःश्वासैः सह, बहुभिः शब्दैः किं वक्तव्यम्? एषोऽयं गर्वमदग्रन्थिः मम मनसः नश्यतु,” इति निश्चित्य स्थितः।