कुतः इदं समुत्पन्नम्? किं तस्य मूलं, किमस्य कारणम्? कियन्तं चास्य विस्तारः, सर्वतोदिशं, पारं चोपरि? एवं सर्वमेतद्विज्ञातुम् मनः पुनः पुनर् उत्कण्ठया चञ्चलमभवत्। इति चिन्तानां भारेण संविग्नः, तेजःस्थम्भं निरीक्ष्य, गोविन्दः गर्वेणोत्तरेण वचनमुवाच— "सत्यं, अत्र परीक्षार्थं अवसरः प्राप्तः। अस्य तेजोघनस्य योऽन्तं न वेत्ति, यस्य मूलं वा शिखां वा पश्येत्, स एव विजयी स्यात्।" एवमेतयोः प्रतिस्पर्धया, उभौ अपि महाशक्तिमन्तौ जातौ, उभयोरपि दृढनिश्चयेन परस्परं प्रतितन्वतोः। तत्र ब्रह्मा स सर्वोत्तमदेशं प्रति जगाम, तद् द्रष्टुम् संकल्पितवान्। विष्णुः तु धृतरूपः वराहवपुः धारयामास। स मूलं ज्ञात्वा प्रत्यागन्तुम् आकाङ्क्षन् अभवत्। अधः मुखं कृत्वा, स नासया भूमिं विदारयामास। तस्य क्रीडारवस्य कठोरध्वनिना सर्वं व्योम पूरितम्। यत्र यत्र प्रविष्टवान्, तत्र तत्र तदेव स्थितमपश्यत्। भूमिविदारायां पन्नगाः दृश्यन्ते स्म। स तं तेजःस्थम्भं सुवर्णगिरिमूलकन्दवत् स्थितमपश्यत्। दूरात् भूमेः गुल्फौ दृष्टौ, या स्थिरा भारवाहनाय। तत्रापि महान् मण्डूकः दृष्टः, च मदुघ्नः अपि। अव्यक्तः अपि तस्याः धारकशक्तिं ददर्श। अतल, वितल, सुतल, नितल इत्यादीन्यपि लोकान् अपश्यत्। पद्मनाभः सप्त पातालानि अपि दृष्टवान्। भोगवतीपुरीं वैरोचनीं चातिक्रम्य गच्छन्। उत्सुकतया पुनः पुनः "इदं दृष्टम्, इदं दृष्टम्" इत्येवोक्तवान्। ततः अपि अधस्तात्, बलवत्या नासया, स घनं सागरं विदारयामास। भूमिमेव तु विदारितवान्, समुद्रः तु घोरतरं कम्पितः। एवं सहस्रसंवत्सराणि, तस्य मनः मोहविष्टभ्यम् भ्रमितम्। तस्य खुराः क्षीणाः, दन्ताः भग्नाः, शरीरं च भग्नम्। श्रान्तः, श्वसन्, अनियन्त्रितगर्वः भग्नः। प्रतिज्ञां न सम्पाद्य अपि, प्रत्यागन्तुम् उद्यतः। श्रमक्लान्तदृष्टिः, पातालेषु एव स्थितः। कथञ्चित् स निर्गतः, कूपकण्ठात् दूरदेशे। तस्य तेजःस्थम्भसंलग्नया प्रभया रज्जुवत् प्रत्यागतः। तथापि महत्तेजःस्थम्भस्य मूलं नापश्यम्। अस्य तेजःसमूहस्य पूर्वं किमपि नास्तीत्यवगच्छम्। स देवः, सर्वलोकातिगः, दीर्घकालं मोहान्धः स्थितवान्। एवं निश्चित्य, गर्वं विसृज्य, स शीघ्रं पद्मनाभः प्रत्यपसर्पत्। स त्वरितं व्योम्नि ऊर्ध्वं प्रतिपत्य, मुखं व्योमाभिमुखं कृत्वा, निराधारगगने उत्पपात्। शीघ्रं समुत्क्रमन्, तस्य पक्षौ जलानि विक्षिप्तवन्तौ। बलात् आरोहन्, दृष्टिपथात् दूरं गतः।