मार्कण्डेयः उवाच — भगवन्, किं मां आज्ञापय, कथं शम्भुः सनातनः तदा आचारितवान् इति। यद् यद् देवः अकरोत्, तद् सर्वं भक्तेषु अनुकम्पया, भक्तवत्सलः सन्, अकरोत्। तस्यां तर्कयोर् मध्ये, तयोः उभयोः विवादं कुर्वतोः, एकः महान् प्रकाशः उत्पन्नः, यः ब्रह्माण्डं विदारयामास। तस्य ज्योतिलिङ्गस्य तेजसा सर्वं सर्वत्र वर्णहीनम् अभवत्। तस्य महतीनां ज्वालानां तीक्ष्णतया समुद्राः अपि शोषिताः इव दृष्टाः। आकाशे सः पूर्ववत् अद्भुतं प्रकाशमानः, अनन्तताराभिः सह शोभते स्म। तस्य रक्तप्रभया सर्वं गेरुकाभिः चित्रितं इव अभवत्। समुद्राः तस्य प्रतिबिम्बेन पूर्णाः, जलचरैः आलिङ्गिताः अभवन्। वृक्षाः नवमणिसमूहैः अलङ्कृताः इव दृष्टाः। पृथिवी कुंकुमेन लिप्ताः इव, दिशः सिंदूरवर्णाः इव प्रतीताः। तस्य तेजः ब्रह्माण्डस्य अन्तरालयं पूर्णम्, तस्य आवरणं इव अभवत्। एवं, तस्मिन् तेजःस्तम्भे निरन्तरं वर्धमानः, तयोः उभयोः तं अद्भुतं ज्योतिलिङ्गं दृष्ट्वा, परस्परं कोपं त्यक्तवन्तौ। तद् विलोक्य, उभौ चिन्तयामासतु — किम् एषः पृथिवीं विदारित्वा शेषस्य अन्येषां च नागानां फणात् उत्पन्नः? उत वा, कल्पान्ते सूर्यो यथा प्रकाशते, तद्वत् स्पष्टरूपेण दृश्यते? अथवा मेघानां घर्षणात् आकाशमध्यं व्याप्य प्रसारितः? किं तस्य किरणैः सर्वदा तव नेत्रशक्तिं प्रतिषिध्यते? यद्यपि सः दीप्तिमान्, तथापि न किञ्चित् दाहं जनयति। तस्य प्रकाशप्रसारणेन केवलं जगत् न, अपि तु सर्वं अभवत्। कुतः एषः उत्पन्नः? किम् तस्य मूलम्? किम् तस्य कारणम्? कियत् तस्य विस्तारः सर्वदिशोऽधः ऊर्ध्वं च? एवं मनः पुनः पुनः तद् ज्ञातुम् उत्सुकम् अभवत्। एवं चिन्तनभारात् अभिभूतः, तं तेजःस्तम्भं निरीक्ष्य, गोविन्दः गर्वाधिक्येन उवाच — "सत्यं, इदानीं परीक्षा प्रस्तुताः। अस्य तेजोसमूहस्य, यस्य विस्तारः न ज्ञायते, यः कः अपि तस्य मूलं वा शिखरं वा पश्येत्, अस्य स्वयम्भूतेः ज्योतिः, सः परीक्षायोग्यः।" तयोः प्रतिस्पर्धया, उभौ अत्युत्तमशक्तियुक्तौ अभवताम्, परस्परं दृढनिश्चयेन यत्नं कृत्वा। ततः ब्रह्मा तं श्रेष्ठस्थानं अभिगम्य, तं द्रष्टुम् उद्यतः अभवत्। विष्णुः, स्थिररूपः सन्, वराहस्य रूपं धारयामास। तस्य मूलं ज्ञात्वा, प्रत्यागमनाय उत्सुकः अभवत्। अधः मुखं कृत्वा, पृथिवीं शूकरस्य नासिका द्वारा विदारयामास। तस्य क्रीडास्निग्धस्य घोषः गम्भीरः, आकाशं आपूरयामास। यत्र यत्र प्रविष्टः, तत्र तत्र तद् ज्योतिः तद्रूपेण स्थितम्। पृथिवीविदारणेषु नागाः दृश्यन्ते स्म। सः तं ज्योतिः सुवर्णगिरिकन्दमिव स्थितम् अपश्यत्। दूरात् पृथिव्याः गुल्फौ दृष्टौ, भारवाहनाय स्थिरौ। तत्र अपि महाबकः अपि दृष्टः, मधुसूदनः अपि। अव्यक्तः अपि तस्य धारयित्रीं शक्तिं अपश्यत्। एवं, उक्तानुसारं तस्य ज्योतिलिङ्गस्य अद्भुतं प्रादुर्भावम्, तयोः ब्रह्मविष्ण्वोः परीक्षा, वराहरूपस्य विष्णोः अधः गमनम्, ब्रह्मणः तं ज्योतिः द्रष्टुम् प्रयत्नः, सर्वं मार्कण्डेयेन भगवतः अनुकम्पया वर्णितम्।