कालेन पञ्चदशाहमासऋतुवर्षविभागः संन्यस्तः। तदा इन्द्राद्याः लोकपालाः मरीचिप्रमुखाश्च महर्षयः समुपविष्टाः। एवं सति, तेषां भूतानां करुणारवप्रेरितः महद्व्याकुल्यमुत्पन्नम्। तदा विश्वात्मा लोकसंरक्षणदृढनिश्चयेन गम्भीरं चिन्तनं कृतवान्। सः मामेव, सर्वसमृद्धिदातारं गर्वाविष्टं निरीक्ष्य, अहो मोहस्य महिमेत्यवदत्—"वदामः हे ब्रह्मन्, हे अच्युत।" अज्ञानान्धकारसमुत्थया तयोर्मनःपश्यन्ती च मलिनीकृता। अपराधं विना तौ मोहसागरे निमग्नौ। एवं मायया तयोः सम्मोहं मनसि निश्चित्य, त्रैलोक्ये सर्वत्र व्याप्य स्थितस्य नवचन्द्रशेखरस्य करुणा स्मर्यते। मार्कण्डेय उवाच—"आज्ञापय भगवन्, कथं शाश्वतः शम्भुः अत्र अचारयत्?" यद् यद् देवोऽकरोत्, तद् भक्तवत्सलत्वाद् केवलं करुणया। तदा तयोः मध्ये, यदा विवादोऽभवत्, तदा महदद्भुतमाविर्भूतं ब्रह्माण्डं विदारयन्। तस्य ज्योतिर्लिङ्गस्य प्रभया सर्वत्र वर्णविलयः अभवत्। तस्य प्रचण्डज्वालाभिः समुद्राः शोषितवत् इव दृष्टाः। स लिङ्गः पूर्ववत् आकाशे सह अनन्तैः ताराभिः विराजमानः। तस्य रक्तप्रभया सर्वं गेरुकाभितुल्यं प्रतीयमानम्। समुद्राः तस्य प्रतिबिम्बेन जलचरैः परिवेष्टिताः। वृक्षाः नवपद्मरागगुच्छैः भूषिताः इव। पृथिवी कुंकुमलिप्ता इव, दिशः सिन्दूरारुणाः इव। तस्य तेजसा ब्रह्माण्डस्य अन्तरतम् अण्डकवचवत् पूर्णम्। एवं तस्मिन् दीप्तिस्तम्भे वर्धमाने, तं अद्भुतं ज्योतिर्लिङ्गं दृष्ट्वा तौ परस्परक्रोधं त्यक्तवन्तौ। तदा तौ विचारयामास—"किमेतत् भूमिं विदारित्य शेषाद्याः फणात् उत्पन्नम्? उत वा कल्पान्ते सुलभदर्शनः सूर्यः इव? उत घनसंघर्षात् व्योममध्यं व्याप्य प्रवृत्तम्? किमस्य किरणैः तव नेत्रबलं निरन्तरं निवार्यते? दीप्तिमानपि न दहति। तस्य तेजसः प्रसारणेन न केवलं जगत्, किं तु कुतः एष उत्पन्नः? किमस्य मूलं, किमस्य कारणम्? कियत् अस्य विस्तारः सर्वदिशः, ऊर्ध्वं च तिर्यक् च? एवं सर्वं ज्ञातुम् मनः पुनः पुनः विक्षिप्तम्।" एवं चिन्तापीडितौ, तं ज्योतिर्लिङ्गं निरीक्ष्य, गोविन्दः गर्वाधिक्येन प्रोवाच—"सत्यं, परिक्षा इदानीं प्रवृत्ता। अस्य तेजोघनस्य यो मूलं वा शिखरं वा द्रक्ष्यति, स एव विजयी।" तदा स्पर्धया तावुभौ परमबलसम्पन्नौ, परस्परं दृढनिश्चयेन यत्नं कृतवन्तौ। तदा ब्रह्मा सः स्थानं प्राप्य, तद् ज्योतिर्लिङ्गं द्रष्टुम् उद्यतः।