ਅਗਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਗਦਤੋ ਮਾਨਸਾਨਿ ਮਮਾਨਘ
ਅਗਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸਤ੍ਯਤੀਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਮਿਂਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਸਚਾਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਮਾਫੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ ਤੀਰਥ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਤੀਰ੍ਥਂ ਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਕਥਿਤਂ ਤੀਰ੍ਥਸਪ੍ਤਕਮ੍
ਜਾਣਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਤਪ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਤੋਯਪੂਤਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਭੌਮਾਨਾਮਪਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣ।
ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੌਮੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਮਾਨਸੇषੁ ਚ ਸਂਵਸੇਤ੍ 2.8.10.
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਪਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਾਂਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ਤਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਾਵਿਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨਾਲ— ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ وار ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਜਲੇष੍ਵੇਵ ਮ੍ਰਿਯਂਤੇ ਚ ਜਲੌਕਸਃ
ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿषਯੇष੍ਵਨਿਸ਼ਂ ਰਾਗੋ ਮਨਸੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾਅ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਦੁष੍ਟਂ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਨਾਨਂ ਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ
ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਦਾਨਮਿਜ੍ਯਾ ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਥਾ
ਦਾਨ, ਯਜ, ਤਪ, ਸਫਾਈ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਾਠ—
ਨਿਗृਹੀਤੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਯਤ੍ਰੈਵ ਵਸਤੇ ਨਰਃ
ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਮਾਨਸਂ ਤੀਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯ ਮਤਿਮਾਨ੍ਸਂਗਮੇ ਸ੍ਨਾਨਮਾਚਰੇਤ੍
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਰਤੀਰ੍ਥੇ ਨਰਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਕ੍ਰਹਰਿਂ ਵਿਭੁਮ੍
ਚਕਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਕਰ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਦਸ਼੍ਯਾਮੇਕਾਦਸ਼੍ਯਾਮਿਯਂ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਭਾਵਹਾ 2.8.10.
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਧਾਯ ਨਿਤ੍ਯਜਂ ਕਰ੍ਮ ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਲੋਕਯੇਤ੍
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਂਦੀਂ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਚੈਵ ਵਟੁਕਂ ਚ ਵਿਲੋਕਯੇਤ੍
ਬੰਦੀ, ਸ਼ੀਤਲਾ ਅਤੇ ਵਟੁਕਾ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਿਣ੍ਡਾਰਕਂ ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤੋ ਭੈਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਪਿੰਡਾਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਂਗਾਰਕਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਤਾ ਅਪਿ
ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯ ਮਤਿਮਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਕੁਣ੍ਡਜਲੇ ਪ੍ਲੁਤਃ
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਕੁੰਡ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ।
ਮਂਤ੍ਰੇਸ਼੍ਵਰਂ ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਲੋਕਯੇਤ੍
ਮੰਤਰੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਮਹਾ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਦ੍ਵਾਰੇ ਨਰਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਸਚੈਲੋ ਵਿਜਿਤੇਂਦ੍ਰਿਯਃ ਸਚੈਲਸ੍ਨਾਨਤੋ ਯਾਂਤਿ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਚੈਲਮਾਚਰੇਤ੍
ਸਵਰਗਦਵਾਰ 'ਤੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਏषਾ ਵੈ ਗਦਿਤਾ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸਰ੍ਵਪਾਪਹਰਾ ਸ਼ੁਭਾ
ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
ਯ ਏਵਂ ਕੁਰੁਤੇ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭਫਲਪ੍ਰਦਾਮ੍
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਪਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰਃ ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰਜ ਮਾ ਚਿਰਮ੍ 2.8.10.
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਵੀ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਜਾ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਮਯੋਧ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਮਹਤ੍
ਆਯੋਧਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ; ਆਯੋਧਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਪਰਮਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿष੍ਣੁਚਕ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਮ੍
ਆਯੋਧਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਥਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਮਯਾ ਪृष੍ਟਂ ਹਿ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੂੰ ਜੋ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਉਵਾਚ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਸਃ ਸ ਤਪਸਾਂ ਨਿਧਿਃ
ਤਪ ਦਾ ਖਜਾਨਾ ਵਿਅਾਸ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।