ਜਲਰੂਪੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰਯੂਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾ ਸਦਾ
ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਮृਗਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਾਪਯੋਨਯਃ
ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਰਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਨੌ ਕਲਸ਼ਜਨ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ—
ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਕਥਾ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਕਥਾ, ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਵਿਧਿ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਵੇਂ।
ਫਲਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ਪृਚ੍ਛਤੋ ਮਮ 2.8.10.
ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਫਲ ਦੱਸ।
ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਸਪ੍ਤਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮ وار ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਨਿਰ੍ਦੋषੇਣਾਂਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਵਿਧਿਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ ਤੀਰ੍ਥਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜੋ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੇषੁ ਸ੍ਨਾਤਵਤਾਂ ਨॄਣਾਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਗਦਤੋ ਮਾਨਸਾਨਿ ਮਮਾਨਘ
ਅਗਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸਤ੍ਯਤੀਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਮਿਂਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਸਚਾਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਮਾਫੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ ਤੀਰਥ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਤੀਰ੍ਥਂ ਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਕਥਿਤਂ ਤੀਰ੍ਥਸਪ੍ਤਕਮ੍
ਜਾਣਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਤਪ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਤੋਯਪੂਤਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਭੌਮਾਨਾਮਪਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣ।
ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੌਮੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਮਾਨਸੇषੁ ਚ ਸਂਵਸੇਤ੍ 2.8.10.
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਪਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਾਂਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ਤਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਾਵਿਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨਾਲ— ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ وار ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਜਲੇष੍ਵੇਵ ਮ੍ਰਿਯਂਤੇ ਚ ਜਲੌਕਸਃ
ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿषਯੇष੍ਵਨਿਸ਼ਂ ਰਾਗੋ ਮਨਸੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾਅ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਦੁष੍ਟਂ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਨਾਨਂ ਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ
ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਦਾਨਮਿਜ੍ਯਾ ਤਪਃ ਸ਼ੌਚਂ ਤੀਰ੍ਥਸੇਵਾ ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਤਥਾ
ਦਾਨ, ਯਜ, ਤਪ, ਸਫਾਈ, ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਪਾਠ—
ਨਿਗृਹੀਤੇਂਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਮੋ ਯਤ੍ਰੈਵ ਵਸਤੇ ਨਰਃ
ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਵਿਪ੍ਰ ਮਾਨਸਂ ਤੀਰ੍ਥਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਤਰੁਤ੍ਥਾਯ ਮਤਿਮਾਨ੍ਸਂਗਮੇ ਸ੍ਨਾਨਮਾਚਰੇਤ੍
ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਚਕ੍ਰਤੀਰ੍ਥੇ ਨਰਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਚਕ੍ਰਹਰਿਂ ਵਿਭੁਮ੍
ਚਕਰ ਤੀਰਥ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਚਕਰ ਵਾਲੇ ਹਰਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਦਸ਼੍ਯਾਮੇਕਾਦਸ਼੍ਯਾਮਿਯਂ ਯਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਭਾਵਹਾ 2.8.10.
ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਭ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਧਾਯ ਨਿਤ੍ਯਜਂ ਕਰ੍ਮ ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਚ ਵਿਲੋਕਯੇਤ੍
ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ ਨਿਭਾ ਕੇ, ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਬਂਦੀਂ ਚ ਸ਼ੀਤਲਾਂ ਚੈਵ ਵਟੁਕਂ ਚ ਵਿਲੋਕਯੇਤ੍
ਬੰਦੀ, ਸ਼ੀਤਲਾ ਅਤੇ ਵਟੁਕਾ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਿਣ੍ਡਾਰਕਂ ਤਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਤੋ ਭੈਰਵਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਪਿੰਡਾਰਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਭੈਰਵ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਂਗਾਰਕਚਤੁਰ੍ਥ੍ਯਾਂ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਤਾ ਅਪਿ
ਅੰਗਾਰਕ ਚਤੁਰਥੀ ਦੇ ਦਿਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।