ਨਿਯਮਸ੍ਥਂ ਨਰਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਨ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਯਮਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਜਨਮਸਥਾਨ 'ਤੇ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਤਤ੍ਫਲਂ ਸਮਵਾਪ੍ਨੋਤਿ ਜਨ੍ਮਭੂਮੇਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍
ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਜਨਮਭੂਮੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹੀ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਵਂਤਰਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕਾਸ਼ੀਵਾਸੇषੁ ਯਤ੍ਫਲਮ੍ .
ਕਾਸੀ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਨਵੰਤਰੀਆਂ ਤੱਕ ਵਸਣ ਨਾਲ ਜੋ ਪੂਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—
ਗਯਾਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧਂ ਚ ਯੇ ਕृਤ੍ਵਾ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਗਯਾ ਵਿਚ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਤਮ ਪੁਰਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ—
ਮਥੁਰਾਯਾਂ ਕਲ੍ਪਮੇਕਂ ਵਸਤੇ ਮਾਨਵੋ ਯਦਿ
ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—
ਪੁष੍ਕਰੇषੁ ਪ੍ਰਯਾਗੇषੁ ਮਾਘੇ ਵਾ ਕਾਰ੍ਤ੍ਤਿਕੇ ਤਥਾ 2.8.10.
ਪੁਸ਼ਕਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਜਾਂ ਕਾਤਿਕ ਵਿਚ—
ਕਲ੍ਪਕੋਟਿਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਹ੍ਯਵਨ੍ਤੀਵਾਸਤੋ ਹਿ ਯਤ੍
ਅਵੰਤੀ ਵਿਚ ਕਲਪਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰੋੜਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਜੋ ਪੂਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ—
षष੍ਟਿਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਭਾਗੀਰਥ੍ਯਵਗਾਹਜਮ੍
ਭਾਗੀਰਥੀ ਵਿਚ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ—
ਨਿਮਿषਂ ਨਿਮਿषਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਰਾਮਚਿਨ੍ਤਨਮ੍
ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਵੱਲੋਂ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਇੱਕ ਪਲ ਜਾਂ ਅੱਧ ਪਲ ਲਈ ਵੀ—
ਯਤ੍ਰ ਕੁਤ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ੍ਤੁ ਹ੍ਯਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਨਸਾ ਸ੍ਮਰੇਤ੍
ਜੋ ਕੋਈ, ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ—
ਜਲਰੂਪੇਣ ਬ੍ਰਹ੍ਮੈਵ ਸਰਯੂਰ੍ਮੋਕ੍ਸ਼ਦਾ ਸਦਾ
ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਪਸ਼ੁਪਕ੍ਸ਼ਿਮृਗਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯੇ ਚਾਨ੍ਯੇ ਪਾਪਯੋਨਯਃ
ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਿਰਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੁਨੌ ਕਲਸ਼ਜਨ੍ਮਨਿ
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਲਸ਼ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਮੁਨੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ—
ਦੁਰ੍ਲਭਾ ਸਰ੍ਵਜਨ੍ਤੂਨਾਂ ਕਥਾ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਹ ਕਥਾ, ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਿਲਣੀ ਔਖੀ ਹੈ।
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਵਿਧਿ
ਹੁਣ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਵੇਂ।
ਫਲਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ਪृਚ੍ਛਤੋ ਮਮ 2.8.10.
ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਤੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਫਲ ਦੱਸ।
ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਦਾਂ ਵਰ
ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਸਪ੍ਤਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਯਥਾਵਦਨੁਪੂਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਮ وار ਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—
ਮਨੋਵਾਕ੍ਕਾਯਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨ ਨਿਰ੍ਦੋषੇਣਾਂਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਵਿਧਿਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ ਤੀਰ੍ਥਫਲਮਸ਼੍ਨੁਤੇ
ਜੋ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਯੇषੁ ਸ੍ਨਾਤਵਤਾਂ ਨॄਣਾਂ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰ੍ਮਨਸੋ ਭਵੇਤ੍
ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਜਿੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ—
ਅਗਸ੍ਤ੍ਯ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਤੀਰ੍ਥਾਨਿ ਗਦਤੋ ਮਾਨਸਾਨਿ ਮਮਾਨਘ
ਅਗਸਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਹੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਸਤ੍ਯਤੀਰ੍ਥਂ ਕ੍ਸ਼ਮਾਤੀਰ੍ਥਂ ਤੀਰ੍ਥਮਿਂਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਸਚਾਈ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਮਾਫੀ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰੋਕ ਤੀਰਥ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਤੀਰ੍ਥਂ ਤਪਸ੍ਤੀਰ੍ਥਂ ਕਥਿਤਂ ਤੀਰ੍ਥਸਪ੍ਤਕਮ੍
ਜਾਣਨ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਤਪ ਤੀਰਥ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨ ਤੋਯਪੂਤਦੇਹਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਭੌਮਾਨਾਮਪਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪੁਣ੍ਯਤ੍ਵੇ ਕਾਰਣਂ ਸ਼ृਣੁ
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨ੍ਹਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੁਣ।
ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਾਃ ਕੇਚਿਨ੍ਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭੌਮੇषੁ ਤੀਰ੍ਥੇषੁ ਮਾਨਸੇषੁ ਚ ਸਂਵਸੇਤ੍ 2.8.10.
ਇਸ ਲਈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਮਪਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨਾਂਤਰਾਤ੍ਮਨਾ ਤਂ ਤੁ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥਯਾਤ੍ਰਾਵਿਧਿਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਨਾਲ— ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕ੍ਰਮ وار ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਚ ਜਲੇष੍ਵੇਵ ਮ੍ਰਿਯਂਤੇ ਚ ਜਲੌਕਸਃ
ਜੀਵ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵਿषਯੇष੍ਵਨਿਸ਼ਂ ਰਾਗੋ ਮਨਸੋ ਮਲ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਲਗਾਅ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਦੁष੍ਟਂ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਨਾਨਂ ਨ ਸ਼ੁਧ੍ਯਤਿ
ਜੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਨ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਵੇ, ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।