ਆਸ਼੍ਵਿਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਵਰਾਤ੍ਰਿषੁ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਹੇ ਸੁਚਰਿਤਰ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨੌ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ—
ਯਦਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਰਾਵਣਂ ਲੋਕਰਾਵਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—
ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਪਦਾ ਵੀਰੋ ਭਰਤੋ ਰਾਮਕਾਂਕ੍ਸ਼ਯਾ 2.8.8.
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰ ਭਰਤ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ—
ਤਤ੍ਰਾਗਮਤ੍ਸੁਰਗਵੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਸ੍ਰਵਤ੍ਸ੍ਤਨੀ
ਉਥੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਗਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਥਣਾਂ ਚੋਂ ਦੁੱਧ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਦ੍ਭੂਮਿਪਤਿਤਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਾਨਰਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ
ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੁੱਧ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—
ਕਿਮੇਤਦਿਤਿ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਤਾਨੁਵਾਚ ਰਘੂਦ੍ਵਹਃ
ਹੇ ਰਾਜਨ, 'ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਸਿष੍ਠਪ੍ਰਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
ਵਸਿष੍ਠੋऽਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਤਮੁਵਾਚ ਨਿਰਾਕੁਲਮ੍
ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਵਸਿष੍ਠ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਮਧੇਨੁਰਿਯਂ ਸ਼ੁਭਾ
ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਸੁਣ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਇਹ ਸੁਭਾਗੀ ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਹੈ।'
ਦੁਗ੍ਧਮਧ੍ਯੇ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਾਗਤਃ
'ਇਸ ਦੁੱਧ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ।'
ਇਮਂ ਸਂਪੂਜਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਤਤ੍ਕੁਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਕੁਣ੍ਡੇ ਪਵਿਤ੍ਰਕਮ੍
'ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ, ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ, ਪੂਜ। ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੂਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।'
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਤਲ੍ਲਿਂਗਂ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੂਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੀਤਯਾ ਸਤ੍ਕृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਕੁਣ੍ਡਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਂਗਮਮ੍ 2.8.8.
ਉਹ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸੀਤਾਕੁਣ੍ਡੇ ਨਰਾਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍
ਸੀਤਾ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਧੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਂ ਜਪੋ ਹੋਮੋ ਦਾਨਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਜਪ ਕਰਨਾ, ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਂ ਚ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਨਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਦੁੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਯੋ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਯਾਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ
ਜੋ ਕੋਈ ਦਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਦਿਸ਼ਾਭਾਗੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਰਚਿਤਂ ਮਹਤ੍
ਉਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਚ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਰਾਮਂ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਂ ਹਨੁਮਤ੍ਕੁਣ੍ਡਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਹੈ।
ਤਯੋਃ ਸ੍ਨਾਨੇਨ ਦਾਨੇਨ ਰਾਮਸਂਪੂਜਨੇਨ ਚ ਇਯਂ ਸਾ ਪਰਮਾ ਮੇਧ੍ਯਾऽਯੋਧ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮਨਿਧਿਃ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨ੍ਹਾਉਣ, ਦਾਨ ਦੇਣ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਯੋਧਿਆ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਖਜਾਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਸਿष੍ਠਮੁਨਿਮਾਦਰਾਤ੍ ਕਥਯਸ੍ਵ ਤਪੋਰਾਸ਼ੇ ਕਥਾਮੇਤਾਂ ਸੁਦੁਰ੍ਲਭਾਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਤਪ ਦੇ ਖਜਾਨੇ, ਇਹ ਵਿਰਲੇ ਕਹਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਣਾਓ।'
ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਃ ਪਰਂ ਵਿਪ੍ਰ ਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਕਥਯਂਤਿ ਯਤ੍ 2.8.8.
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਹਾਨ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸੋ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਥਾ ਯਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਧਾਸ੍ਯਾਮਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ਵਿਧਾਨਤਃ
ਅਸੀਂ ਯਾਤਰਾ ਕਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਕਦਮ-ਕਦਮ ਕਰਕੇ ਕਰੀਏ?
ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਪਾਪੇਭ੍ਯੋ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯ
ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਇਦਂ ਗੁਹ੍ਯਤਰਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮਯੋਧ੍ਯਾਭਿਧਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁਪਤ ਤੇ ਉੱਤਮ ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਮਕ ਖੇਤਰ ਹੈ।
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸਦਾ ਦੇਵਾ ਵੈष੍ਣਵਂ ਵ੍ਰਤਮਾਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਦੇਵਤਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਵਰਤ ਧਾਰ ਕੇ, ਸਦਾ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਭ੍ਯਸ੍ਯਂਤਿ ਪਰਂ ਯੋਗਂ ਯੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਣਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ
ਉਹ ਉੱਚਾ ਜੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸਾਂਸ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਕਮਲੋਤ੍ਪਲਸ਼ੋਭਾਢ੍ਯੇ ਸਰੋਭਿਃ ਸਮਲਂਕृਤੇ
ਝੀਲਾਂ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਇਥੇ ਸੋਭਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰੋਚਤੇ ਹਿ ਸਦਾ ਵਾਸਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਰੇਰਿਹ
ਹਰੀ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਵਸਣਾ, ਸਚਮੁਚ, ਹਰ ਵੇਲੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।