ਅਤਃ ਪਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥਮਨ੍ਯਚ੍ਛੁਭਾਵਹਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਤੀਰਥ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਈਸ਼ਾਨੇ ਦੁਰ੍ਭਰਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਮਹਾਵਿਦ੍ਯਾਭਿਧਂ ਮਹਤ੍
ਉੱਤਰੀ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਦੁਰਭਰਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, 'ਮਹਾਵਿਦਿਆ' ਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਤੀਰਥ ਹੈ।
ਤਦਗ੍ਰੇ ਸਰਸਿ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਮਹਾਵਿਦ੍ਯਾਂ ਤੁ ਯੋ ਨਰਃ 2.8.8.
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿਦ੍ਧਪੀਠਂ ਤਥਾ ਖ੍ਯਾਤਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਕਾਰਕਮ੍
ਇਹ ਤੀਰਥ 'ਸਿੱਧਪੀਠ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਮਂਤ੍ਰਂ ਯਃ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਵਿਪ੍ਰ ਸ਼ੈਵਂ ਸ਼ਾਕ੍ਤਮਥਾਪਿ ਵਾ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜਾਂ ਦੇਵੀ ਦੇ ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ—
ਏਕਾਗ੍ਰਮਾਨਸੋ ਵਿਦ੍ਵਨ੍ਨਾਰਾਧ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯੇਤ੍ਸਦਾ
ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਰਹੇ—
ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਜਪਾਦਿਕਮਤਂਦ੍ਰਿਤੈਃ
ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਜਾਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਦੇਯਾਨ੍ਯਨ੍ਨਾਨਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਨਾਨਾਵਿਧਫਲਾਨਿ ਚ
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫਲ ਬੜੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
ਉਚ੍ਚਾਟਨਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਚ ਮੋਹਨਾਦਿ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਉੱਚਾਟਨ, ਮੋਹਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੋਹ-ਭ੍ਰਮ ਵਰਗੇ ਕੰਮ ਵੀ ਇੱਥੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਿਦ੍ਧਸ੍ਥਾਨੇ ਪਰਂ ਮੋਕ੍ਸ਼ਂ ਵਸ਼ੀਕਰਣਮੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਉੱਚਾ ਮੋਖ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਸ਼ੀਕਰਨ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਸ਼੍ਵਿਨੇ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪਕ੍ਸ਼ਸ੍ਯ ਨਵਰਾਤ੍ਰਿषੁ ਸੁਵ੍ਰਤ
ਹੇ ਸੁਚਰਿਤਰ, ਆਸ਼ਵਿਨ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਨੌ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ—
ਯਦਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਜਿਤ੍ਯ ਰਾਵਣਂ ਲੋਕਰਾਵਣਮ੍
ਜਦੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ—
ਯਤ੍ਰ ਗਤ੍ਵਾ ਪਦਾ ਵੀਰੋ ਭਰਤੋ ਰਾਮਕਾਂਕ੍ਸ਼ਯਾ 2.8.8.
ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਬਹਾਦਰ ਭਰਤ ਪੈਦਲ ਹੀ ਰਾਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ—
ਤਤ੍ਰਾਗਮਤ੍ਸੁਰਗਵੀ ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਾ ਸ੍ਰਵਤ੍ਸ੍ਤਨੀ
ਉਥੇ ਅਕਾਸ਼ੀ ਗਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਥਣਾਂ ਚੋਂ ਦੁੱਧ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਦ੍ਭੂਮਿਪਤਿਤਂ ਦੁਗ੍ਧਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਾਨਰਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਃ
ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਦੁੱਧ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ—
ਕਿਮੇਤਦਿਤਿ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ ਤਾਨੁਵਾਚ ਰਘੂਦ੍ਵਹਃ
ਹੇ ਰਾਜਨ, 'ਇਹ ਕੀ ਹੈ?' ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਸਿष੍ਠਪ੍ਰਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।
ਵਸਿष੍ਠੋऽਪਿ ਕ੍ਸ਼ਣਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਤਮੁਵਾਚ ਨਿਰਾਕੁਲਮ੍
ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਇੱਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਲਾਇਆ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਵਸਿष੍ਠ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਮ ਮਹਾਬਾਹੋ ਕਾਮਧੇਨੁਰਿਯਂ ਸ਼ੁਭਾ
ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਸੁਣ ਰਾਮਾ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਇਹ ਸੁਭਾਗੀ ਕਾਮਧੇਨੁ ਗਾਂ ਹੈ।'
ਦੁਗ੍ਧਮਧ੍ਯੇ ਸਮੁਦ੍ਭੂਤੋ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਾਗਤਃ
'ਇਸ ਦੁੱਧ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਰੁਦਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ ਹੈ।'
ਇਮਂ ਸਂਪੂਜਯ ਕ੍ਸ਼ਿਪ੍ਰਮੇਤਤ੍ਕੁਣ੍ਡਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ ਖ੍ਯਾਤਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਕੁਣ੍ਡੇ ਪਵਿਤ੍ਰਕਮ੍
'ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਇੱਥੇ, ਕੁੰਡ ਦੇ ਕੋਲ, ਪੂਜ। ਦੁੱਧ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦੂਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।'
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਤਲ੍ਲਿਂਗਂ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਮਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਲਿੰਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਦੂਧੇਸ਼ਵਰ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੀਤਯਾ ਸਤ੍ਕृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਤ੍ਕੁਣ੍ਡਂ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਂਗਮਮ੍ 2.8.8.
ਉਹ ਝੀਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੁੱਧ ਦੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਥਾਂ ਹੈ।
ਸੀਤਾਕੁਣ੍ਡੇ ਨਰਾਃ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਭੁਮ੍
ਸੀਤਾ ਦੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਧੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਅਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਨਂ ਜਪੋ ਹੋਮੋ ਦਾਨਂ ਚਾਕ੍ਸ਼ਯਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍
ਇਥੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਜਪ ਕਰਨਾ, ਹਵਨ ਕਰਨਾ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਗ੍ਧੇਸ਼੍ਵਰਂ ਚ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਾਮਾਨਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍
ਦੁੱਧੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਏਵਂ ਯੋ ਵਿਧਿਵਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਯਾਧਰ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦਃ
ਜੋ ਕੋਈ ਦਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ,
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਦਿਸ਼ਾਭਾਗੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵਰਚਿਤਂ ਮਹਤ੍
ਉਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵੱਡਾ ਮੰਦਰ ਹੈ।
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਚ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਰਾਮਂ ਸਂਪੂਜ੍ਯ ਯਤ੍ਨਤਃ
ਜਿੱਥੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਗ੍ਦਿਸ਼ਿ ਵੈ ਸ੍ਥਾਨਂ ਹਨੁਮਤ੍ਕੁਣ੍ਡਮਿਤ੍ਯਪਿ
ਉਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪਾਸੇ ਹਨੂਮਤ-ਕੁੰਡ ਨਾਮਕ ਥਾਂ ਹੈ।