ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਤਃ 5.1.48.
ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਮਿਆਦ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੈ।
ਤਥਾ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰੇ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵਾਪਰਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍ ।। ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਸ਼ਤੀ ਸਂਧ੍ਯਾ ਸਂਧ੍ਯਾਂਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤਥਾ। ਪਰਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੁਆਪਰ ਯੁਗ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਸੰਧਿਆ ਅੰਸ਼ ਦੋ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਹਨ।
ਕਲਿਰ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਂ ਤੁ ਸਂਖ੍ਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਮਨੀषਿਭਿਃ
ਕਲਿਜੁਗ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੈ।
( ੪੮੦੦ ਕृਤਂ, ੩੬੦੦ ਤ੍ਰੇਤਾ, ੨੪੦੦ ਦ੍ਵਾਪਰਮ੍, ੧੨੦੦ ਕਲਿਃ) ਏषਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਾਹਸ੍ਰੀ ਯੁਗਸਂਖ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਚਾਰ ਸੌ, ਤੇ ਕਲਿ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ—ਇਹ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਸਰ੍ਜ ਸ ਪੁਨਸ੍ਤਾਤ ਜਗਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ।
ਯੁਗਂ ਤਦੇਕਸਪ੍ਤਤ੍ਯਾ ਗੁਣਿਤਂ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ
ਇਹ ਯੁਗ ਇਕੱਤਰ ਸਤੱਤਰ ਵਾਰੀ ਗੁਣਾ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ।
ਅਯਨਂ ਚਾਪਿ ਤਤ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਵੇऽਯਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ਿਣੋਤ੍ਤਰੇ
ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ—ਦੱਖਣੀ ਤੇ ਉੱਤਰੀ—ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਤੋऽਪਰੋ ਮਨੁਃ ਕਾਲਮੇਤਾਵਨ੍ਤਂ ਭਵੇਤ੍ਪੁਨਃ
ਫਿਰ ਹੋਰ ਮਨੂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦੈਵ ਚਾਯਨਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਨਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ
ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੱਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ।
ਸਹਸ੍ਰਯੁਗਪਰ੍ਯਂਤਂ ਸਾ ਨਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ
ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਜੋ ਰਾਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਐਸਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਣੇ ਵੈ ਦ੍ਵਿਜਸਤ੍ਤਮ 5.1.48.
ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ,
ਯੁਗਾਨਿ ਸਪ੍ਤਤਿਂ ਤਾਨਿ ਸਾਗ੍ਰਾਣਿ ਕਥਿਤਾਨਿ ਤੇ
ਉਹ ਸਤੱਤਰ ਯੁੱਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਤੇ ਮਨਵਃ ਕਥਿਤਾਃ ਕੀਰ੍ਤਿਵਰ੍ਧਨਾਃ
ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪਤਯੋ ਵ੍ਯਾਸ ਧਨ੍ਯਮੇषਾਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ ਨਮ੍
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਨ੍ਵਂਤਰੇषੁ ਸਂਹਾਰਾਃ ਸਂਹਾਰਾਂਤੇषੁ ਸਂਭਵਾਃ । ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਮਂਤਸ੍ਤੇषਾਂ ਵੈ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਰ੍षਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਨਾਸ ਮੁਕਣ 'ਤੇ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸੌਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਵਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਵੈ ਸਂਹਾਰਸ੍ਯ ਚ ਭਾਰਤ
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵੀ,
ਯਤ੍ਰ ਤਿष੍ਠਂਤਿ ਵੈ ਦੇਵਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਪ੍ਤਰ੍षਿਭਿਃ ਸਹ
ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ,
ਪੂਰ੍ਣੇ ਯੁਗਸਹਸ੍ਰੇ ਤੁ ਕਲ੍ਪੋ ਨਿਃਸ਼ੇष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁੱਗ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਲਪ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣਮਗ੍ਰਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਹਾਦਿਤ੍ਯੈਰ੍ਗਣੈਰ੍ਦ੍ਵਿਜ
ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਦਿਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਮੇਤ,
ਸ ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਪਾਂਤੇ ਤੁ ਪੁਨਃਪੁਨਃ
ਉਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸ ਏਵ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਸ ਮਹੇਸ਼ਾ ਸਹ ਸਂਯੁਤਃ 5.1.48.
ਉਹੀ ਇਕਲਾ ਹੀ, ਹੇ ਵਿਆਸ, ਵੱਡੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਪ੍ਰਲਯੋ ਨ ਬਾਧਤੇ ਵ੍ਯਾਸ ਮਹਾਕਾਲਵਨੋਤ੍ਤਮੇ
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਾਸ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਨਿਰਾਮਯਾ ਨਿਰਾਤਂਕਾ ਨਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾ ਯੁਗੇਯੁਗੇ
ਉਹ ਰੋਗ ਰਹਿਤ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਤ੍ਰੈਵ ਚ ਵਨੇ ਰਮ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਪਿਤਾਮਹਃ
ਇਥੇ ਹੀ, ਇਸ ਸੁਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿਤਾ ਹਨ,
ਮਰੀਚਿਃ ਕਸ਼੍ਯਪੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਯੇऽਨ੍ਯੇ ਭृਗ੍ਵਾਦਯਸ੍ਤਥਾ
ਮਰੀਚੀ, ਕਸ਼ਯਪ, ਰੁਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਭ੍ਰਿਗੂ ਆਦਿਕ ਵੀ,
ਏਵਮਾਦੌ ਪੁਰਾ ਵ੍ਯਾਸ ਕਲ੍ਪਂ ਕਲ੍ਪਾਯਤੇ ਤਦਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਵਿਆਸ, ਕਲਪ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇੰਝ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਲ੍ਪਭੇਦਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਮਹਾਕਾਲਵਨੇ ਸ਼ੁਭੇ
ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਫਰਕ ਮਹਾਕਾਲ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਤਾਵਂਤਿ ਯੋਗਲਿਂਗਾਨਿ ਵਨੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤਮ
ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਭਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਇੰਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਪੁਨਃਪੁਨਰ੍ਭਵਿष੍ਯਂਤਿ ਪੁਰੀ ਹ੍ਯੇषਾऽਚਲਾ ਸ੍ਮृਤਾ
ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਅਡੋਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤਿਕਲ੍ਪੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਭੁਵਿ ਵ੍ਯਾਸ ਭਵਿष੍ਯਤਿ
ਹੇ ਵਿਆਸ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ 'ਪ੍ਰਤਿਕਲਪ' ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਵੇਗਾ।